صنعت مد دومین صنعت کثیف بعد از نفت/ آن ها که برای لباس می میرند!

در حالی که جهان بیش از پیش برضرورت کاهش آلاینده های زیست محیطی تاکید دارد، کمتر کسی است که به صنعت مد به عنوان یکی از مضرترین صنایع برای محیط زیست جهانی فکر کند.

خبرگزاری مهر، گروه فرهنگ: سال گذشته یکی از افرادی که برای دریافت جایزه ای در زمینه حمایت از محیط زیست روی صحنه رفته بود، به حضار متحیری که در سالنی در منهتن گرد هم آمده بودند، گفت: «صنعت لباس دومین آلاینده بزرگ دنیاست و تنها صنعت نفت از آن پیشی می گیرد. تجارتی که واقعا کثیف است.»

به گزارش سیب موز در حالی که هرگز ممکن نیست بشنوید که یک غول نفتی اینطور درباره ثروت بادآورده خود صحبت کند، آیلین فیشر زنی که روی صحنه رفته بود، یکی از بزرگان صنعت لباس است. در شب گرم بهاری در اتاق گردهمایی چلسی پیرس در هادسون ریور، فیشر به خاطر تعهدش نسبت به اهداف محیط زیستی مورد تجلیل قرار گرفت. وقتی او داشت درباره تاثیر اکولوژیکی صنعت لباس، از جمله لباس هایی که با نام خودش بیرون می آیند صحبت می کرد، خود را هم زیر سوال برد و حتی تا حدودی با لحنی عذرخواهانه صحبت کرد. ممکن است فکر کنید این حرف فیشر مبالغه آمیز بوده باشد، اما کاملا صحت دارد.

وقتی ما به آلودگی فکر می کنیم، تصویری از نیروگاه های برق زغال سنگ، کوهستان هایی که به منظور معدن کاوی مورد استفاده قرار می گیرند و فاضلاب هایی که وارد مسیرهای آبی می شوند در ذهن مان تداعی می شوند. اغلب در چنین مواقعی به تی شرت هایی که پوشیده ایم فکر نمی کنیم. اما روی هم رفته، تاثیری که صنعت پوشاک روی سیاره مان می گذارد بسیار شدید است.

«فشن» تجارتی پیچیده است که شامل زنجیره های تامین پیش نیاز، مواد خام، تولید پارچه، ساخت لباس، ارسال، فروش و در نهایت دفع طولانی می شود. نکته ای که حتمی است این است که ردپای تولید دی اکسید کربن در این صنعت بسیار واضح است. به خاطر تنوع شدید یک لباس تا لباس بعدی، تخمین زدن این ردپا به چالشی بسیار بزرگ بدل می شود. در یک تخمین کلی، نه تنها آلاینده های واضح – یعنی سم کش هایی که در مزرعه های پنبه مورد استفاده قرار می گیرند، رنگ های سمی که در تولید به کار می روند و میزان بالای مواد دفع شدنی مربوط به لباس – بلکه میزان بالای منابع طبیعی که در استخراج، برداشت، پردازش، تولید و ارسال لباس ها استفاده می شوند هم باید در این میان به حساب بیایند.

در حالیکه پنبه، مخصوصا پنبه ارگانیک ممکن است انتخابی هوشمندانه به نظر بیاید، هنوز هم ممکن است تنها برای تولید یک تی شرت و یک شلوار جین بیش از 5 هزار گالن آب مصرف شود. فیبرهای صنعتی و دست ساز هم با وجود اینکه تا این حد آب مصرف نمی کنند، اغلب مشکلاتی را در زمینه آلودگی تولید و پایداری به وجود می آورند. علاوه بر این در تمام پارچه ها، تولید و رنگ زدن فابریک از نظر شیمیایی مصرف بالایی دارد.

جهانی شدن هم به این معنی است که تی شرت شما احتمالا نصف دنیا را در کانتینری طی کرده که سوار یک کشتی است و آن کشتی هم از سوخت های فسیلی استفاده می کند. یکی از الگوهای فعلی در فروش فشن این است که با به وجود آوردن سریع و ارزان لباس، تقاضا به شدت بالا می رود و این یک مشکل بزرگ است. لباس های شما بعد از خرید مدت ها روی محیط زیست تاثیر می گذارند و شستن و دفع نهایی آن ها وقتی کارتان با آن ها به پایان رسیده ممکن است بسیار بیشتر از آنکه بدانید به این سیاره ضرر بزند.

یک گیاه تشنه و نیازمند

پنبه فیبر طبیعی محبوب دنیاست و تقریبا 40 درصد لباس های ما را تشکیل می دهد. این محصول تصویری تمیز و کامل دارد که مدت هاست صنعت پوشاک آن را به آرامی و با دقت شکل داده است. اما حقیقت این است که پنبه یک گیاه تشنه کوچک است که بیشتر از سهم خود آب می خورد. همچنین یکی از محصولاتی است که بیشتر از بسیاری از محصولات دیگر به مواد شیمیایی وابسته است.

در حالی که تنها 2.4 درصد از زمین های کشاورزی دنیا پنبه می کارند، این گیاه 10 درصد از تمام مواد شیمیایی کشاورزی و 25 درصد از آفت کش ها را به خود اختصاص می دهد. بعضی از گونه های دست برده شده ژنتیکی پنبه که نسبت به بعضی حشره ها مقاومت دارند و جلوی بعضی از علف کش ها ایستادگی می کنند، حالا بیش از 20 درصد محصولات پنبه دنیا را تشکیل می دهند. پنبه مسلما در سراسر دنیا رشد کرده و چین بعد از هندوستان، ایالات متحده، پاکستان و برزیل، بزرگترین رشددهنده پنبه است.

صنعت مد دومین صنعت کثیف بعد از نفت/ آن ها که برای لباس می میرند!

سیب موز: صنعت مد دومین صنعت کثیف بعد از نفت/ آن ها که برای لباس می میرند!

ازبکستان که ششمین تولیدکننده بزرگ پنبه در دنیاست، مثالی بسیار خوب از این است که چطور پنبه می تواند به شدت روی محیط زیست یک منطقه تاثیرگذار باشد. در دهه 1950، دو رودخانه در آسیای مرکزی از دریای آرال تغییر جهت داده شدند تا بتوانند آب زمین های پنبه در ازبکستان و ترکمنستان را تامین کنند. امروز، درجه آب آرال کمتر از 10 درصد چیزی است که 50 سال پیش بود. همینطور که آرال خشک می شد، ماهی گیرها و جوامعی که به آن ها وابسته بودند افول کردند. با گذر زمان، آب دریا بیش از حد شور و پر از کودها و حشره کش های مزرعه های نزدیک شد. گرد و خاک بستر دریاچه ها که خشک شده بود و این محصولات شیمیایی و نمک در خود داشت هوا را آلوده کرد و باعث به وجود آمدن یک بحران سلامت در منطقه شد که به مزرعه ها هم دخول پیدا کرد و خاک را تحت تاثیر قرار داد. آرال دارد بیشتر و بیشتر دریایی خشک می شود و از دست رفتن تاثیر بزرگ متعادل کننده ای که چنین حجمی از آب می تواند روی هوا داشته باشد باعث شده زمستان های منطقه بسیار سردتر و تابستان هایش داغ تر و خشک تر بشوند.

ازبکستان مثالی جدی از این است که چطور زرع پنبه می تواند روی محیط زیست تاثیری مخرب داشته باشد، اما تاثیر کشاورزی پنبه در مناطق دیگر از جمله رودخانه ایندوس پاکستان، رودخانه موری-دارلینگ استرالیا و ریو گرانده در ایالات متحده و مکزیک هم به چشم می آید. پنبه ارگانیک جایگزین بادوام بسیار بهتری است، اما تنها یک درصد از کل پنبه های تولیدی جهان را تشکیل می دهد و در مقایسه با پنبه سنتی، رشد دادنش بسیار گران تر است. البته نکات منفی خود را هم دارد. پنبه ارگانیک هنوز هم نیازمند مقادیر بالایی از آب است و لباس هایی که از آن تولید می شود ممکن است هنوز در معرض رنگ های شیمیایی قرار بگیرد و به سراسر جهان فرستاده بشود که به این معنی است که ردپای دی اکسید کربنی لباس هایی که تگ «ارگانیک» دارند هم بالاست.

لباس هایی که ارزش مردن دارند؟

رنگ ها دارند یک فوکوشیمای شیمی در اندونزی به وجود می آورند. رودخانه سیتاروم به عنوان یکی از آلوده ترین رودخانه های دنیا به حساب می آید و علت این امر تا حدود زیادی کارخانه های پارچه ای هستند که کنار سواحلش قرار گرفته اند. با توجه به اینکه 68 درصد کارخانه های صنعتی کنار سیتاروم پارچه تولید می کنند، تاثیرات منفی آن روی سلامت پنج میلیون نفری که در منطقه زندگی می کنند و همچنین حیات وحش آن، شدید است.

وقتی صنعت پارچه اندونزی رونق گرفت، توجه زیادی به زیرساخت های آبی اندونزی نشد و چارچوب درستی برای دفع آب در نظر قرار نگرفت. تولیدکنندگان لباس مواد شیمیایی شان را در رودخانه ریختند و باعث شدند سیتاروم دیگر چیزی بیشتر از یک فاضلاب روباز که پر از سرب، جیوه، آرسنیک و مجموعه از از سموم دیگر است، نباشد. گرین پیس دفع یکی از این کارخانه های پارچه کنار سیتاروم را تست کرد و مقادیر بسیار بالایی از نونیلفنول، یک مختل کننده درون ریز در آن پیدا کرد که می تواند برای زندگی آبی مرگبار باشد. گرین پیس همچنین متوجه شد که آب به شدت قلیایی است و ظاهرا حتی به پایه ای ترین شیوه هم از آن حفاظت نشده است. گرین پیس اعلام کرد که آب منطقه «به شدت سوزآور است، اگر تماس مستقیم با پوست انسان داشته باشد آن را می سوزاند و تاثیری شدید و به احتمال زیاد مرگبار روی زندگی آبی در محدوده اطراف خواهد گذاشت.»

صنعت مد دومین صنعت کثیف بعد از نفت/ آن ها که برای لباس می میرند! 2

تخریبی که نونیلفنول به وجود آورد با رودخانه سیتاروم به پایان نمی رسد. این ماده شیمیایی بعد از اینکه لباس تولید می شود هم در آن باقی می ماند و تنها بعد از چند بار شستشو از آن بیرون می رود. به همین دلیل، کشورهای عضو اتحادیه اروپا واردات لباس ها و پارچه هایی که حاوی اتوکسیله نونیلفنول هستند را ممنوع کرده است (این سازمان بیش از یک دهه پیش نونیلفنول را برای تولید پارچه خود ممنوع کرد). سازمان حمایت از محیط زیست ایالات متحده (EPA) این ماده را ممنوع اعلام نکرده، اما هشت جایگزین امن تر برای آن معرفی کرده است.

روی هم رفته، سالانه بیش از نیم تریلیون گالن آب تازه برای رنگ زدن پارچه ها استفاده می شود. آب رنگی دفع شده اغلب بدون هیچ گونه پروسه پاک سازی داخل رودخانه های نزدیک ریخته می شود و بعد هم به دریا می رسد و در نهایت در سراسر جهان پخش می شود. با استناد به گروه حمایت از محیط زیست دانشگاه ییل، کشور چین مسئول تولید بیش از 40 درصد از این مواد شیمیایی است.

تکنولوژی های جدید از جمله تکنولوژی های رنگ بدون آب تولید شده اند، اما هنوز در بسیاری از مکان های تولیدی مورد استفاده قرار نمی گیرند. صنعت پارچه که صدها سال است مقادیر بسیار بالایی آب برای رنگ زدن محصولاتش استفاده می کند، ممکن است نخواهد این تغییر را قبول کند. بالاخره نصب کردن این تکنولوژی خرج بر می دارد و تنها روی پارچه هایی خاص کار می کند.

لباسی که خوب سفر کرده است

با وجود اینکه اکثر مراکز پوشاک دنیا در ایالات متحده واقع شده اند، بیش از 60 درصد لباس های دنیا در کشورهای در حال توسعه تولید می شوند. آسیا بزرگترین صادرکننده لباس است و بیش از 32 درصد کل تقاضای دنیا را تامین می کند. چین در دنیا نخستین تولیدکننده و تامین کننده لباس است و نزدیک به 13 درصد از کل صادرات دنیا را در دست دارد.

اما با بالا رفتن بهای تهیه و کار در چین، کمپانی های لباس دارند به کشورهایی نقل مکان می کنند که تولید در آن ها ارزان تر است؛ کشورهایی مثل بنگلادش، ویتنام، پاکستان و فیلیپین. این کشورها ممکن است مواد خام مورد نیاز را در اختیار نداشته باشند، برای همین این مواد از کشورهایی مثل چین، ایالات متحده و هند برای آن ها صادر می شود. بعد از تولید، لباس ها در کانتینرهای حمل قرار داده می شوند و با استفاده از قطار، کشتی های باربر و در نهایت با کامیون به دست فروشندگان می رسند. راهی برای ارزیابی اینکه چقدر سوخت برای ارسال لباس به سراسر دنیا مصرف می شود وجود ندارد، اما آمریکایی ها سالی 22 میلیارد قلم لباس جدید می خرند که تنها 2 درصد از آن ها در داخل کشور تولید می شود. در کل، حدود 90 درصد لباس ها هر سال توسط کانتینرها حمل و نقل می شوند.

با وجود اینکه نمی دانیم اقلام پوشاک چه درصدی از 9 هزار کشتی کانتینری دنیا را تشکیل می دهند، این را می دانیم که یک کشتی حمل کانتینر می تواند در یک سال به اندازه 50 میلیون ماشین، آلاینده هایی که باعث بروز سرطان و آسم می شوند تولید کند. سوختی که کشتی ها می سوزانند هزار برابر کثیف تر از سوخت دیزلی کامیون ها در بزرگراه هاست. این کشتی ها نه بر حسب گالن، بلکه ساعتی چند تن سوخت مصرف می کنند. آلودگی صنعت کشتی رانی که در 20 سال اخیر رشد بسیار زیادی داشته، دارد روی سلامت کسانی که در مناطق ساحلی سراسر دنیا زندگی می کنند تاثیر می گذارد و با این حال هنوز هم قوانین زیادی برای میزان آلودگی کشتی ها تعیین نمی شوند.

لباس یک بار مصرف

در جهان اول، خرید به یک شیوه زندگی و یک علاقه هفتگی و برای خیلی ها حتی یک اعتیاد شده است. پاساژهای خرید، مجله های پر زرق و برق فشن و تبلیغ های اینترنتی ما را با فرصت های سرگرمی برای پول خرج کردن بمباران می کنند. چیزی که سوخت این مصرف گرایی را تامین می کند الگوی فست فشن (Fast Fashion) است که طبق آن لباس ها طوری طراحی می شوند که با سرعت هر چه تمام تر از مرحله نمایش در فشن شوها به مغازه ها برسند. فست فشن که تنها 10 سال قدمت دارد، رهبر لباس های یک بار مصرف و دورانداختنی است و مخصوصا به این خاطر نگران کننده است که تقاضای بالایی برای لباس به وجود می آورد و بعد به سرعت و به طور مداوم مقادیر بسیار بالایی از لباس های ارزان را دور می اندازد که در نهایت باعث می شود میزان دی اکسید کربن تولیدی بالا برود و گرمایش جهانی تشدید شود.

با قیمت 108 دلار برای یک تاپ سفید ارگانیک، آیلین فیشر یک فروشنده قیمت بالاست که در دسترس بیشتر مصرف کنندگان قرار ندارد. تعداد بسیار بالایی از مشتریان در مغازه های غول فشن خرید می کنند که بزرگترین تولیدکنندگان دی اکسید کربن هستند و بسیاری از آن ها هم در زمینه فست فشن تخصص دارند. غول سوئدی اچ اند ام و زارا بزرگترین برندهایی هستند که در زمینه فست فشن فعالیت می کنند.

صنعت مد بر اساس طبیعتی که دارد، به طور مداوم در حال تغییر با هر فصل است، اما فست فشن ممکن است هفتگی تغییر کند و خلاصه آن را می توان در تبلیغی که اچ اند ام منتشر کرده دید: «هر روز محصولات جدید از راه می رسند. پس چرا همان کار را نکنیم.» خیلی چیز عجیبی نیست که یک خریدار محصولی را یک یا دو بار بپوشد و آن را به خاطر استایل هفته بعد دور بیندازد و علاوه بر این، کیفیت ضعیف بسیاری از این لباس ها هم باعث می شود بعد از چند بار شسته شدن از هم وا بروند.

همه چیز فشن تصویرش است بنابراین بسیاری از فروشندگان اخیرا تلاش کردند تا تصویری سبزتر به نمایش بگذارند. اچ اند ام کمپینی برای پایداری محصولاتش به نام H&M Conscious دارد که قول می دهد اقلامی را به مردم ارایه کند که «برای مردم، سیاره و کیف پول شما خوب هستند»، اما ادعایش تا چه حد صحت دارد؟ این سوال پیش می آید که آیا این واقعا سبز کردن است یا فقط سبزشویی.

صنعت مد دومین صنعت کثیف بعد از نفت/ آن ها که برای لباس می میرند! 3

کارل-یوهان پرسون مدیر عامل اچ اند ام در گزارش پایداری سالانه خود گفت «برای اینکه تجارتی موفق باقی بماند، ما باید به رشد کردن ادامه بدهیم و در عین حال به مرزهای سیاره مان هم احترام بگذاریم.» مصرف گرایی شدید و نرخ تولیدی که برای رشد فست فشن مورد نیاز است نشانگر این حقیقت نیست که انرژی دارد گران و گران تر می شود و منابع محدود هستند. جهانی شدن و جستجوی بی پایان برای پایین ترین نرخ کار که باعث می شود آن جین ها ساخته شوند هم محدودیت های خودش را دارد.

پولیستر و نایلون که از مواد پتروشیمی ساخته می شود، از نظر زیستی تجزیه پذیر نیستند بنابراین طبیعت شان تجدیدناپذیر است. در حالیکه تولید هر دوی آن ها نیازمند مقادیر بالایی از انرژی است، نایلون مقدار بسیار زیادی نیتروس اکسید تولید می کند که یک گاز گلخانه ای است. تاثیر یک پوند اکسید نیتروس روی گرمایش جهانی تقریبا 300 برابر بیشتر از همان مقدار دی اکسید کربن ، یعنی فراگیرترین گاز گلخانه ای است.

تخمین زده می شود که تنها برای تولید پولیستری که در کارخانه ها هر سال مورد استفاده قرار می گیرد، حدود 70 میلیون بشکه نفت مورد نیاز است. اما در حال حاضر پولیستر بازیافت شده که از محصولات پولیمر پلاستیکی دورانداختنی تولید می شود به عنوان انتخابی سبزتر دیده می شود چون برای تولید نصف این میزان انرژی مصرف می کند و محصولات پلاستیکی از جمله بطری های نوشیدنی ها را از محل های دفن زباله دور نگه می دارد. اما پولیستر بازیافت شده هم نقاط ضعف خود را دارد. بطری های استفاده شده پلاستیکی باید تمیز شوند و پیش از اینکه به فابریک پولیستر تبدیل شوند، لیبل های روی شان به صورت مکانیکی برداشته شود. این پروسه تا حدود زیادی با دست انجام می شود و این به این معنی است که بطری های پلاستیکی به کشورهایی فرستاده می شوند که نرخ کار در آن ها پایین تر است و برای ارسال این بطری ها از سوخت های فسیلی کثیف استفاده می شود.

بیشتر چیزهایی که به عنوان پولیستر بازیافت شده معرفی می شوند، در حقیقت محصولات سبزشویی شده هستند. ایالات متحده هنوز هم با 6 درصد، سهم بسیار پایینی از بازیافت پلاستیک دارد. بنابراین تولیدکنندگان پوشاک که می خواهند برای لباس های «بازیافت شده شان» تبلیغ کنند، از کلی بطری های قدیمی استفاده می کنند. چون تقاضا بسیار از عرضه بالاتر است، بعضی از تامین کنندگان بدبین بطری های استفاده نشده را مستقیم از تولیدکنندگان می خرند تا بتوانند لباس های پولیستری تولید کنند که بتوان روی شان لقب بازیافت شده گذاشت.

نخی از امید

بعضی از طراحان برتر لباس در تلاش هستند تا صنعت فشن را اصلاح کنند. یک کمپانی از همین حالا بیش از 85 درصد تولیدات پنبه خود را به پنبه ارگانیک و 68 درصد تولیدات کتانش را به کتان ارگانیک اختصاص داده و با کاهش استفاده از آب و تولید دی اکسید  کربن خود در تلاش است تا سال 2020، بتواند زنجیره خدماتی خود را تجدیدپذیر کند.

اما این تنها یک کمپانی است و با وجود اینکه بخشی از ماموریت او این است که بینش هایش را با دیگر تولیدکنندگان لباس به اشتراک بگذارد، تاثیر کلی یک کمپانی هنوز هم بسیار کوچک است. اما رئیس این کمپانی می گوید: «چون صنعت مد دومین آلاینده بزرگ دنیاست، من فکر می کنم که می توان یک نیروی بزرگ برای تغییر هم باشد. من امید دارم. می دانم تولید کردن لباس های پاک امکان پذیر است، اینکه بتوان آن ها را با روشی بهتر ساخت امکان پذیر است.»

اما تغییرات بزرگ و قابل رویت در صنعت پوشاک تنها در صورتی به وجود می آید که برندهای بزرگ و مقرون به صرفه بتوانند راهی برای تولید و فروش پوشاک تجدیدپذیر پیدا کنند. تا آن موقع، مصرف کنندگان می توانند با تغییر دادن مکان های خریدشان به این سیاره کمک کنند.

تدوین و ترجمه: مازیار معتمدی