شاعرانی که فیلسوفانه می اندیشند

شاعرانی که فیلسوفانه می اندیشند

سیب موز: شاعرانی که فیلسوفانه می اندیشند

سیب موز ایران آنلاین /  اگر به رابطه فلسفه با ادبیات بپردازیم، باید به این نکته توجه کرد که نسبت فلسفه با ادبیات در شرق و غرب به کلی متفاوت است. در غرب بویژه در دوره تجدید حیات فرهنگی یعنی قرن 16، 17و 18 این ارتباط قطع شد. در این دوره، فیلسوف دیگر با شعر، نمایشنامه و رمان کاری ندارد و بیشتر به «علوم» نزدیک می شود و نیوتنی می اندیشد. فلاسفه بر اساس اصول فیزیک نیوتن کار می کنند. برای مثال، کانت کاملاً نیوتنی است. این در حالی است که این وضعیت در سنت ما کاملاً متفاوت است.

برای پرداختن به نسبت فلسفه با ادبیات، از یونان آغاز می کنم. واقعیت این است که ادبیات یونانی بسیار غنی است؛ در یونان قدیم، شعر حماسی یونانی یعنی «هومری» همیشه از بعد فلسفی حرف زده است، علت این امر هم آن است که اساساً در آن دوره، فلسفه ای وجود نداشت و تنها چیزی که به تفکر انسان درخشش می بخشید، همان گفتار شاعران بود.

به گزارش سیب موز

عنوان «فلسفه» از زمان فیثاغورس کلید خورد و مفهوم «فیلوسوفیا» یعنی کسی که حکیم نیست ولی دوستدار علم است شکل گرفت؛ فیلوسوفیا یعنی دانشجو. بنابراین فیلسوفی که دانشجو و پژوهشگر نیست، فیلسوف نیست.

کسی که در قرن پنجم قبل از میلاد، بعد از فیثاغورس، چهره «فیلسوف اخلاقی» را نمایان کرد، سقراط بود. او در آن دوره، با شعار «نمی دانم» شناخت مخاطبان خود را زیر سؤال می برد. اما سقراط همچون سایر چهره های یونانی نوشته ای ندارد. متفکران در قرن پنجم قبل از میلاد الزاماً نمی خواستند کتابی ادبی به وجود آورند یا اینکه یک ادیب، نویسنده و مؤلف باشند.

اما افلاطون که شاگرد وفادار سقراط است، در دوره جوانی ذوق شعری داشت تا آنجا که گویا نمایشنامه هایی با فاجعه های یونانی(تراژدی) منظوم نگاشته است اما مادامی که با سقراط آشنا می شود تمام ارتباط خود با دنیای شعر را از دست می دهد و همچون سقراط چنین می اندیشد که وظیفه دیگری جز شعر خواندن و نوشتن دارد و در برخی رساله هایش به تقبیح شعر پرداخته و از شعر به عنوان «یک مشت تخیلات» یاد می کند! این در حالی است که در همان دوره، شعرای یونان عظمتی انکارناپذیر داشتند تا آنجا که تنها خود را شاعر نمی پنداشتند بلکه خود را «روح قوم یونانی» معرفی می کردند و معتقد بودند که با اشعار خود در حال نمایاندن روح قوم یونانی هستند، چیزی که سقراط و افلاطون آن را قبول نداشته و نمی پذیرفتند.

از این رو، همواره سقراط و افلاطون از قدرت شعرا نگران بودند و دلشان می خواست که شاعران «معقول» فکر کنند، بنابراین تأکید می کردند که اگر از ظلم، عدل و... سخن می گویید، بدانید مقصود از ظلم و عدل چیست؟ اینجا «اسطوره سازی» جایگاهی ندارد و سقراط به مقابله با این نوع از ادبیات برمی خیزد.

آن دوره (قرن پنجم قبل از میلاد) یعنی در دوره مردمسالاری پریکلس که معروف به دوره سوفسطایی پریکلس است، جوان یونانی عطش قدرت می یابد و تنها حربه این قدرت «خطابه» است. در نتیجه، از جزایر اطراف تعداد زیادی استاد خطابه جمع شدند و کلاس های خطابه تشکیل دادند تا جوانان را آماده سخنوری و شاعری کنند و چیزی جز این نمی خواستند. اینجا است که به یکباره سقراط متوجه می شود که باید از شهری و فرهنگی که در آن زندگی می کند، دفاع کند. از این رو در شهر می گردد تا جوانان را به چالش بکشد و در خیابان ها به مسائل گوناگون بپردازد که به زعم من، این عکس العمل به نظر تا حدودی طبیعی است.

شاید سقراط بدرستی از پرداخت بیش از اندازه به فن خطابه، سخنوری ، شعر و... که گذشته آتنی را تهییج می کرد، نگران بود چرا که این تأکید بر گذشته، تا حدی مانع تفکرورزی به روز و واقع گرا می شد. البته در واقع افلاطون شعر حماسی را برای تربیت جوانان قبول داشت، شعری که به جوانان قدرت و نیرو دهد. او در برخی از رساله ها به این مسأله اشاره می کند.

در این میان، ارسطو بیش از هر کسی به شعر علاقه مند بود اما با وجود روح و طبع شاعرانه اش، هیچگاه از «اسطوره» بهره ای نگرفت. ارسطو شعر را به عنوان یک فن و از صناعات خمس در نظر می گرفت. او در مورد شعر، حرف های معقول و منطقی می زد و کتاب فن شعرش نکات بسیار قابل تأملی دارد. با توجه به ذوق شاعرانه ارسطو، بهترین راه برای بیان فلسفه اش، منظومه های شعری ما است چرا که در شرق، منظومه های ما بیشتر محتوایی عرفانی دارند در صورتی که در غرب محتوای عقلی، حاکمیت بیشتری یافته است. اندیشه های افلاطون و ارسطو به همان صورتی که در یونان بود، به ایران وارد نشد بلکه اندیشه شان توأمان با هم به ایران آمد. از این رو در مقام قیاس میان نسبت ادبیات و فلسفه در شرق و غرب باید به این نکته تأکید کرد که فلسفه ما عرفانی تر است در صورتی که فلسفه جدید غرب، علمی تر بود چرا که فلاسفه غربی نیوتنی می اندیشیدند./

ایران