جانمایی FATF در استراتژی کلان آمریکا علیه ایران

جانمایی FATF در استراتژی کلان آمریکا علیه ایران

سیب موز: جانمایی FATF در استراتژی کلان آمریکا علیه ایران

سیب موز عبدالله  عبداللهی: 18 ماه پیش با تکیه بر اظهارات باراک اوباما، رئیس جمهور آمریکا که بلافاصله پس از بیانیه لوزان و در مصاحبه با روزنامه نیویورک تایمز ایراد شده بود، سعی کردیم به بررسی سیاست های کلان آمریکا در مذاکرات هسته ای بپردازیم و بر مبنای آن، در حد توان ضمن پیش بینی برخی چارچوب های قطعی توافق نهایی، از نسبت این جزئیات فنی با مقاصد کلان آمریکا رمزگشایی کنیم.

در آن متن که با عنوان «دغدغه های فراهسته ای در مذاکرات هسته ای با نگاه به مصاحبه اوباما» منتشر شد، آمده بود آمریکا در توافق نهایی به احتمال قریب به یقین از یک پانچاسیلای (5 اصل) مشخص پیروی خواهد  کرد و آن 5 مورد عبارتند از اینکه: اولاً تخفیف و تسکینی در تحریم ها به منظور بهره گیری در افکار عمومی ایرانیان ایجاد شود، ثانیاً به منظور بهره گیری های آتی هیچگاه رژیم تحریم ها دچار فروپاشی نخواهد شد، ثالثاً بازه زمانی توافق به اندازه ای تعیین شود که مجال کافی برای تغییر نسبی ذهنیت ها در ایران نسبت به آمریکا فراهم باشد، رابعاً به منظور پیشگیری از پیشرفت هرچه بیشتر ایران راه هرگونه تحقیق و توسعه بدون محدودیت ایران سد شود و خامساً: پل و کانال معین، مشخص و توافق شده برای بحران ها و فشارهای بعدی زده شود!

به گزارش سیب موز

تقریباً 4 اصل از 5 اصل گفته شده به طور کامل محقق شد، رژیم تحریم ها مشخصاً حفظ شد، بازه زمانی بالای 15 سال (به اندازه کفایت برای تغییر یک نسل) مقرر شد، محدودیت ها و موانع بسیار سنگینی بر سر راه تحقیق و توسعه هسته ای ایران قرار گرفت و پل های مشخصی از جمله موضوع موشکی در قطعنامه 2231 برای فشارهای بعدی درج شد. با این همه به نظر می رسید بند اول مغفول مانده است و به رغم آنکه تصور می شد غرب و بویژه آمریکا روزنه و دهن شیرین کنی از باب تخفیف تحریم ها برای ملت ایران خواهند  گشود اما این امر محقق نشد و به تعبیر رئیس کل بانک مرکزی آنچه در میدان واقعیت اتفاق افتاد «تقریباً هیچ» بود.

بدین ترتیب به نظر می رسید آن چارچوب مفهومی که ذیل آن، مذاکرات را تحلیل کرده بودیم دچار تزلزل شده است. چارچوبی که از اظهارات مقامات آمریکایی و رصد اقدامات آنها در طول مذاکرات استنتاج شده بود و درباره آن یقین وجود داشت، اینچنین بود که آمریکایی ها از یک استراتژی دوپایه دوسر برد (برای خودشان)! سود می برند. مدل و معادله رفتاری آنها به این شکل است که اولاً از طریق اعمال محدودیت های سنگین اقتصادی و با در نظر گرفتن ناکارآمدی برخی مدیران اجرایی در داخل تلاش می شود فشار معیشتی بالایی به مردم ایران وارد شود؛ ثانیاً و مهم تر اینکه با بهره گیری از یک سلسله عملیات روانی پیچیده و با استخدام قدرت پروپاگاندای غربگرایان در داخل کشور، این گزاره در ذهن ایرانیان شکل می گیرد که عامل اصلی وضعیت معیشتی ـ اقتصادی بغرنج، عدم مذاکره با آمریکا و رسیدن به یک توافق برد- برد با این کشور است و اگر ایران بخواهد به یک رشد اقتصادی برسد، این راه لزوماً از شکل گیری مناسبات سیاسی- اقتصادی با غرب و بالاخص آمریکا می گذرد.

با این حال به نتیجه رسیدن معادله فوق الذکر به یک زیرساخت روانی بسیار مهم نیاز داشت و دارد و آن اینکه از طریق نفوذ در افکار عمومی، از آمریکا به عنوان یک «دشمن» برای ایرانیان «حساسیت زدایی» و این دولت از موقعیت یک عدوی متخاصم به حداکثر یک «رقیب جهانی» تنزل داده شود. این مساله در مصاحبه اوباما با نیویورک تایمز، کاملاً برجسته بود. وی در این گفت وگو تاکید می کند یکی از سیاست های کلان و اصلی آمریکا در این مذاکرات، «تغییر ذهنیت» ایرانی ها نسبت به آمریکا و به عبارت روشن تر و به تعبیر نگارنده «استکبارزدایی ذهنی» از ایرانیان نسبت به چهره این رژیم است. اوباما اشاره می کند به تیم مذاکره کننده آمریکایی در این باره تاکید ویژه ای کرده است.

با این شیوه - که به نظر می رسد بسیار دقیق و سنجیده طراحی شده - هر مساله فی مابین ایران و آمریکا، جمهوری اسلامی را در یک دوراهی دوسر باخت قرار می داد؛ یا تمام آنچه آن رژیم می خواهد از فناوری هسته ای گرفته تا موشک و... را تقدیم خواهد کرد و در این حالت به یک شیر بی یال و دم و اشکمی تبدیل خواهد شد که هرچه فریاد هم سر آمریکا بکشد، کسی ککش نمی گزد یا در صورت مقاومت برابر آمریکا با اعتراضات افکار عمومی در داخل روبه رو خواهد شد؛ مردمی که اولاً به مذاکره و زدوبند با آمریکا شرطی شده اند و ثانیاً بر مبنای آنچه عنوان شد، آمریکا را در قامت یک دشمن نمی بینند!

اما آنچنانکه گفته شد، تا پیش از ماجراهای اخیر، یک پای این تحلیل 5 پایه می لنگید و آن اینکه اگر آنچه آمریکا از تعلیق برخی تحریم ها نصیب ایران می کند «تقریباً هیچ» باشد، این مساله بالمآل به تضعیف غربگرایان در ایران منجر خواهد شد و به استراتژی کلان آمریکا علیه ایران لطمه بسیار سنگینی می زند، چه؛ اگر غربگرایانی در داخل در قدرت نباشند که در آن چارچوب حرکت و افکار عمومی ایران را نیز در این راستا قطبی کنند، سیاست کلان آمریکا مآلاً فرو می پاشد.

با این حال، یک سوال و ابهام بسیار جدی در این میان وجود داشت؛ اینکه هرچند آمریکا برای حمایت از غربگرایان در ایران باید تا حدی سرکیسه را شل کند اما اگر جمهوری اسلامی از همین عواید نیز در جهت تسریع در سازماندهی و مقاوم کردن اقتصاد خود و تقویت موقعیت دست بالایش در منطقه استفاده کرده و آمریکا را تحت فشار قرار دهد، برای دولت ایالات متحده عملاً نقض غرض خواهد شد.

این ابهام همان مساله ای بود که بعضاً در قالب مخالفت های روشی رژیم صهیونیستی و رژیم آل سعود با آمریکا نیز بیان می شد اما آمریکا هر بار به این رژیم ها تضمین می داد که نگران نباشید، فکر همه جایش را کرده ایم!

FATF دقیقاً همینجا ظهور می کند و اهمیت راهبردی و پیچیدگی مضاعف این کارگروه مالی اینجاست. این کارگروه مالی خللی را که به نظر می رسید در استراتژی آمریکا علیه ایران به وجود آمده جبران و مهم تر از آن بعضی نقاط سابقاً مبهم برجام را «معنادار» می کند.

FATF  اگر به آن شیوه ای که آمریکا می خواهد اجرا شود - و متاسفانه شنیده می شود در اکشن پلنی که توافق شده، برخی کدهای آن وجود دارد - یک دستاورد بزرگ برای دولت ایالات متحده و در حقیقت از نظر این دولت، گام بعدی بسیار مهم در مواجهه با ایران است. چرا؟  کارکرد اصلی FATF را می توان در یک عبارت خلاصه کرد: «تبدیل تحریم های فله ای به تحریم های هوشمند»؛ در حقیقت آمریکا از طریق FATF می خواهد گام بعدی و مکمل برجام را محکم تر بردارد و به رژیم صهیونیستی و سایر متحدانش در منطقه اطمینان دهد اگر هم مواهبی از تعلیق برخی تحریم ها نصیب ایران شود، این عواید به تقویت معادلات منطقه ای «ایران» منتهی نمی شود و جمهوری اسلامی نمی تواند از محل این درآمدها در راستای تقویت خود در موازنه قدرت با رژیم هایی چون آل سعود و صهیونیستی بهره بگیرد.  این نخستین بهره بزرگی است که آمریکا می تواند از قبل اجرای غیرمشروط FATF برای خود دست و پا کند؛ با این حال تلاش مهم دیگر آن است که طی یک دوره اقدامات عملیات روانی دیگر، این بار مردم را در مقابل سازوکارهای ساخت قدرت ملی (مقاوم سازی اقتصاد و داشتن دست برتر در معادلات منطقه ای) قرار دهد و فضایی بسازد که مردم تصور کنند برای بهبود معیشت این بار باید به تحریم نهادهای منطقه ای تن بدهند.

همچنین ـ آنچنان که ذکر آن رفت ـ برخی موارد ذکرشده در برخی پاورقی های برجام که سابقاً کمتر مهم تلقی می شدند، با FATF کاملاً معنادار و اهمیت زایدالوصف آنها روشن می شود. یکی از این بخش ها پاورقی 16 ضمیمه 2 برجام است که در آن نسبت به بهره مندی لیست تحریم های SDN از محل درآمدهای احتمالی برجام هشدار داده می شود؛ تا پیش از این چنین تصور می شد که شاید این پاورقی اهمیت چندانی ندارد و پس از آنکه چیزی گیر ایران آمد، آمریکا از کجا می خواهد بفهمد این پول ها در داخل ایران یا از طریق ایران در چه محلی صرف شده است؟! FATF به این سوال پاسخ می دهد و روشن می کند که این امکان از چه طریق برای آمریکا مهیا خواهد شد!

اما آیا با عضویت در FATF و پذیرش توافقی اینچنینی، مشکلات بانکی حل می شود؟

این موضع در وضعی قابل اعتناست که بپذیریم دستاورد «تقریباً هیچ» اقتصادی ایران از قبل برجام تماماً ریشه در حضور ایران در لیست سیاه FATF دارد اما حقیقت آن است که این گزاره کاملاً بی اساس است. FATF به خودی خود معضلی برای ایران محسوب نمی شود و رعایت تام و تمام توصیه های آن نه تنها گرهی از کار نمی گشاید، بلکه گره های کور دیگری ممکن است به ارمغان بیاورد.

در این زمینه به تفصیل می توان استدلال کرد؛ هم حلی و هم نقضی. پاسخ حلی مختصر به این ادعا آن است که ریشه مشکلات امروز، نه FATF، بل اولاً تحریم دلاری و ثانیاً حفظ ساختار تحریم های ثانویه توسط آمریکاست.  پاسخ نقضی، مساله را با سرعت بیشتری روشن می کند؛ گروه کاری اقدام مالی از 4 تیر امسال با صدور بیانیه ای اعلام کرد اعمال محدودیت های خود علیه ایران را تعلیق کرده است. بدین ترتیب اگر مانع اصلی بر سر راه بهره مندی اقتصادی ایران از برجام، حضور ایران در لیست سیاه FATF بود، در 3 ماه گذشته باید اتفاق مهمی برای حل مشکلات ایران رخ می داد اما تجربه عملی نشان می دهد بازهم «تقریباً هیچ» کدام از مسائل فوق الذکر حل نشده و  بانک های بزرگ بین المللی در این برهه حاضر به همکاری با ایران نشده اند.

نکته دیگر اینکه ایران پیش از تحریم های شدید در سال های 2008 و 2009 بدون آنکه به توصیه های FATF ملزم باشد، مانع مهمی برای عملیات های بانکی و تراکنش های مالی با کشورها پیش روی خود نمی دید؛ بنابراین ریشه مشکلات فعلی را نه در عدم رعایت توصیه های FATF بلکه در مسائل دیگری باید جست وجو کرد.

نتیجتاً اینکه در مساله برجام به واسطه شروط نُه گانه رهبر حکیم انقلاب و همچنین تدابیر راهبردی ایشان بویژه از طریق هژمون سازی گفتمان نفوذ در دوره پسابرجام تلاش شد اختلال مهمی در استراتژی آمریکایی ها ایجاد شود و از یک تهدید مهم، فرصت قابل اعتنایی برای شکل گیری «تجربه برجام» در افکار عمومی ساخته شود؛ لذا در مساله FATF نیز آنچه ضروری است، هوشمندی کامل در برابر پدیده ای است که از نگاه صرفاً فنی آنچنان مهم تلقی نمی شود اما در صورت اجرای غیرمشروط توصیه های آن یا توافق بر سر یک برنامه اقدام (Action Plan) نسنجیده با این کارگروه مالی، می تواند بزرگ ترین هدیه به رژیم ایالات متحده در جهت پیگیری استراتژی فوق الذکر خود باشد. استراتژی ای که با تدابیر رهبر انقلاب ضربه مهمی به آن وارد شده بود.