یلدا، انقلاب زمستانی، زایش ایرانی

2013122115438سیب موز به نقل از برترین ها :

هنوز با همه دردم امید درمان است              که آخری بود آخر شبان یلدا را

«یلدا» یا «چله» از مهم ترین جشن ها و آیین های کهن ایرانی است. یلدا به زبان سُریانی به معنای زایش و تولد است. روشن نیست که دقیقا کی این واژه به زبان فارسی راه افته است؛ ولی پس از اسلام، ایرانیان در کهن ترین آثار نظم و نثر خود به آن اشاره کرده اند. ابوریحان بیرونی در آثار الباقیه آن را «میلاد اکبر» نامیده و منظور از آن را «تولد خورشید» دانسته است.

از دیدگاه طبیعی، یلدا برابر است با انقلاب زمستانی. در نیمکره شمالی و در سرزمین های میان قطب و استوا، واپسین روز پاییز، یعنی دویست وهفتادوپنجمین روز سال برابر با 30 آذر در گاهشمار کنونی ایران و 21 دسامبر در گاهشمار مسیحی، کوتاه ترین روز سال است و شب پس از آن، یعنی نخستین شب زمستان، بلندترین شب سال. درست نقطه مقابل انقلاب تابستانی که جشن تیرگان در آن جایگذاری شده است. از این رو می توان یلدا را در کنار نوروز، تیرگان و مهرگان، چهار جشن ایرانیان به مناسبت آغاز چهار فصل طبیعی دانست.

ظاهرا در بیشتر فرهنگ ها و تمدن ها، جشن زمستانه به مناسبت آغاز زمستان جریان داشته است. آریاییان، احتمالا به دلیل زندگی در سرزمینی سردسیر، نسبت به نور و خورشید شیفتگی فراوان داشتند. آنان سرما و تاریکی را اهریمنی می دانستند و از همین رو در زمستان جشن های آتش برای نیایش و گرامیداشت خورشید برپا می کردند. آنان پی برده بودند که شب یلدا، درازترین شب سال است و از فردای آن روز بر اندازه روز افزوده و از اندازه شب کاسته می شود. پس در اسطوره های خود، این شب را زمان زایش خورشید گرفتند. خورشیدِ جوان به مرور زمان توان بیشتری می یابد تا آنکه بالاخره در نوروز بر سرما چیره می شود.

یلدا، انقلاب زمستانی، زایش ایرانی

رمیان، پیش از مسیحی شدن، جشنواره ای هفت روزه از 18 تا 24 دسامبر با نام «ساتورنالیا» در گرامیداشت سیاره کیوان برگزار می کردند و 25 دسامبر را به عنوان «ناتالیس سُلیس این ویکتی» یا «زایش خورشید شکست ناپذیر» جشن می گرفتند. در سده سوم، نویسندگان مسیحی، عیسی را خورشید حقیقت خواندند و خلقت او را همزمان با خلقت خورشید دانستند. در سده چهارم، این جشن ها، منسوخ و ممنوع شد و از سوی کلیسای واتیکان، کریسمس یا تولد مسیح در این زمان جای گذاری شد. یکی از بزرگان مسیحی سده چهارم میلادی می گوید: «آنان گویند 25 دسامبر، زایش خورشید شکست ناپذیر است. حاشا که شکست ناپذیرتر از سرور ما باشد. اگر آنان گویند این روز خورشید زاده شده، ما گوییم مسیح، خورشید عدالت بود.» از آن زمان تا امروز، حدود 1700 سال است که این آیین با فلسفه ای متفاوت در جهان مسیحی جشن گرفته می شود.

ایزد دادار، مهر و کین تو گویی                    از شب قدر آفرید و از شب یلدا

زان که به مهرت بود تقرب مومن                 زان که به کینت بود تفاخر ترسا (امیر معزی)

وارون آنچه در ظاهر به نظر می رسد، مسیحیت یکی از دین های مهم ایران در دوره ساسانی بود. مسیحیان در ارمنستان و میانرودان -که آن زمان آسورستان خوانده می شد- بسیار پرجمعیت بودند و آیین های خود را با جدیت به جای می آوردند. زبان رسمی مسیحیان ایران، سُریانی بود و بدین ترتیب می توان گمانه زد که یلدا برای مسیحیان ایران ساسانی، چیزی نبود جز همان تولد مسیح که امروز به آن کریسمس می گوییم. ابوریحان و ثعالبی نیز عید یلدا را در مذهب رومی، میلاد مسیح گزارش کرده اند.

به صاحب دولتی پیوند اگر نامی همی جویی                  که از یک چاکری عیسی چنان معروف شد یلدا (سنایی)

سخنم بلندنام از سخن تو گشت و شاید                       که درازنامی از نام مسیح یافت یلدا (سیف افرنگی)

یلدا در ایران نمی توانست تولد میترا باشد. با نگاهی دقیق به ادبیات باستانی ایران پی می بریم که میترا هرگز با خورشید یکی نبوده است. در اوستا، میترا هیچ گاه به جای خورشید به کار نرفته است. به گونه ای که میترا و خورشید دو سرود جداگانه در یشت ها به خود اختصاص داده اند: مهریشت و خورشیدیشت. این سنت، یعنی استقلال خورشید از میترا تا زمان ساسانیان ادامه یافت. چنانکه در خُرده اوستا -کتاب دعایی کوچک حاوی نمازهای روزانه که در دوره ساسانی تدوین شد- دو نماز به نام های مهرنیایش و خورشیدنیایش پرداخته شده است. همچنین با نگاه به نامِ روزها در گاهشمار ایرانی -که تا پس از اسلام رسمیت داشت- می بینیم که روز یازدهم به خور یا همان خورشید و روز شانزدهم به مهر یا همان میترا پیشکش شده است. از این رو یلدا برای ایرانیان، زایش خورشید بود و نه میترا.

چون از خم زلف چهره بنمایی           خورشید بر آید از شب یلدا (قاآنی)

در قانون مسعودی و آثارالباقیه بیرونی، از روز یکم دی با عنوان جشن خُره روز، روز خورشید یاد شده است.

در گاهشمار باستانی ایران، هرگاه نام روز و نام ماه، یکی می شد، جشن برابری روز و ماه برگزار می شد. زرتشتیان ماه دی را از آن اورمزد می داستند. از همین رو نخستین ماه دی که اورمزدروز نام دارد را با عنوان «جشن دیگان» نکو می داشتند. بدان هنگام که پنجه در پایان ماه آبان قرار گرفت، 30 آذر کنونی برابر می شد با جشن دیگان. ایرانیان بنا بر سنت خود جشن ها را در شامگاه پسین و نه شامگاه پیشین، برگزار می کردند. از این رو دیگان برابر می شد با شب یکم دی ماه کنونی. با این حساب باید گفت که ایرانیان زرتشتی و مسیحی و مزدکی، آغاز زمستان را به یاد اورمزد، مسیح یا خورشید جشن می گرفتند.

پس از اسلام بیشتر مردمان ایران، یلدا را با نام «شب چله» می شناخته اند. چله به معنای چهل روز است؛ ولی اصطلاحا برای گرم ترین و سردترین زمان سال به کار می رود. به گرم ترین زمان سال، چله تابستان یا چله تموز و به سردترین زمان سال، چله زمستان می گویند. یلدا در آغاز چله بزرگ، در 30 آذر کنونی است و 40 روز پس از آن در 10 بهمن کنونی، چله کوچک با عنوان جشن سده برگزار می شود.

ایرانیان در گذر زمان و پس از فراموش کردن فلسفه و جنبه اسطوره ای و آیینی یلدا، آن را به دلیل جنبه علمی آن به شکل «جشن زمستانه» گرامی می داشتند. تا آنجا که می دانیم، از گذشته ها، کم دانش ترین مردمان ایران نیز شب یکم دی ماه را به عنوان درازترین شب سال جشن می گرفتند و سنت گردآمدن خانواده و خاندان در یکجا و شب نشینی و گذراندن شب به شادی و خوردن و آشامیدن، همه از این رو بود که این شب را دراز و پایان ناپذیر می دانستند.

ای لعل لبت به دلنوازی مشهور             وی روی خوشت به ترکتازی مشهور

با زلف تو قصه ای ست ما را مشکل        همچون شب یلدا به درازی مشهور (عبید زاکانی)

این به راستی شگفت انگیز است که جشن کهن و عامیانه مردم ما تا این اندازه بسته به نکات کیهانی است. یلدا در سده های اخیر در ایران هرگونه پیوند خود با دین ها و اسطوره های کهن را به کل فراموش کرده و تنها به عنوان شبی سیاه و بلند و تمام نشدنی شناخته شده است.

گفتمش با عارضت زلفت تناسب از چه یافت         گفت ماه روشن است این و شب یلداست آن (خوسفی)

به گفته پرویز رجبی، یلدا آیینی روستایی و دهقانی بوده و به همین دلیل هیچ اشاره تاریخی درخوری به آن نرفته است. جشنی بوده منحصر به عوام که درون خانه ها به شکل خانوادگی و خصوصی برگزار می شده است. چنانکه شفیعی کدکنی می گوید که شاعران ایران که عمدتا به جشن ها و آیین های شاهانه می پرداختند، به این آیین مردمی و عامیانه بی توجهی کرده اند و از همین روست که سروده درخوری درباره یلدا از هیچ شاعری در دست نداریم. با این حال شب یلدا در ادب پارسی به عنوان تمثیل و تشبیهی برای سیاهی و درازی بسیار به کار رفته است.

می کند زلف دراز تو به دل های حزین                  آنچه با خسته روانان شب یلدا نکند (صائب)

اشک خود بر خویش می ریزم چو شمع              با شب یلدا در آویزم چو شمع (اقبال لاهوری)

در شب یلدا، ایرانیان ترجیحا به خانه بزرگترها رفته و همه خاندان به دور یک سفره می نشینند. آنان خوراکی تهیه می کنند که به آن شب چَره می گویند که شامل هفت نوع آجیل، هفت نوع میوه خشک و هفت نوع میوه است. میوه های خشک شامل کشمش، انجیر خشک، برگه زردآلو، توت خشکه، شاه دانه و برنجک و نخودچی و آجیل شامل تخمه هندوانه و کدو و آفتابگردان، بادام، پسته، فندق و گردو. در کنار میوه هایی چون انار، انگور، سیب، خربزه، به و ازگیل. با این همه، این هندوانه است که نقش اصلی را در سفره شب چله دارد. باور بر این است که هرکس در این شب زمستانی، این میوه تابستانی را بخورد تا سال دیگر بیمار نمی شود. شاید سرخیِ رنگ هندوانه باعث شده تا آن را نمادی از آتش در سردترین شب سال بدانند. به نظر می رسد سفره شب یلدا پس از فراموش شدن مهرگان در میان مسلمانان ایرانی، جانشین آن شده باشد؛ چراکه ملزومات این دو سفره و حتی رنگ آمیزی آن یکسان است.

یلدا به جهت دورهم نشینی خانوادگی و تدارکات سفره آن، شور و هیجانی در روزهای پیش از آن در بازار و خیابان برپا می کند که تنها نوروز را یارای رقابت با آن است. زرتشتیان برای سفره جشن خود، خوراکی به نام میَزد تهیه می کنند و در کنارش نانی روغنی به نام سیروگ و آجیلی به نام لورک قرار می دهند. این خوراک برای تبرک در میان جمع پخش می شود تا همه از آن بخورند. آشوریان ایران نیز در این شب، آجیل مشکل گشا بر سر سفره قرار می دهند و تا پاسی از شب بیدار می مانند.

دیوان حافظ و شاهنامه نیز از ملزومات سفره شب چله است. ایرانیان از هر مرام و مسلک در این شب، به شعرخوانی می پردازند و فال حافظ می گیرند.

به ناامیدی مرو از این در بزن فالی                 بود که قرعه دولت به نام ما افتد (حافظ)

همچنین در بیشتر نقاط ایران آیین هایی مرتبط با زناشویی و نامزدی در شب چله انجام می شود. بدین ترتیب که خانواده ای که پسرشان نامزد کرده است، وظیفه دارد همه خوراکی های سفره شب چله را همراه با خونچه، پارچه ای زیبا و کله قند، آماده کند و به خانه دختر بفرستد و هرگاه که عروس به خانه بخت رفت، آنگاه در نخستین شب چله، خانواده عروس باید سور و سات شب چله خانه داماد را تهیه کند.

روز رویش چو برانداخت نقاب شب زلف        گفتی از روز قیامت شب یلدا برخاست (سعدی)

در خراسان به آیین های شب چله، شب چراغ می گویند؛ چراکه مهمانان هر یک چراغی به خانه میزبان این شب می برند تا آن خانه را چراغانی کنند. از دیگر آیین های خراسانی در این شب، نامزدبازی ست که بنا بر آن، نامزدها اجازه دارند با هم باشند.

نظر به روی تو هر بامداد نوروزی ست          شب فراق تو هر شب که هست یلدایی ست (سعدی)

در بخش هایی از قفقاز و آسیای میانه نیز جشن هایی همسان با یلدای ایرانی در آغاز زمستان برگزار می شود که شامل افکندن سفره ای از خوراکی ها، آتش بازی، فال گرفتن و پیشگویی رخدادهای سال آینده است.

جایزه ادبی یلدا از نخستین جایزه های ادبی ایران است که در سال 1381 به همت انتشارات کاروان پا گرفت. جشن زمستانه در دو هزاره اخیر، در بیشتر نقاط جهان به جز ایران گوی سبقت را از جشن های بهاره، تابستانه و پاییزه ربوده است؛ ولی با این همه محبوبیت و فراگیری آن در میان اقوام و آیین های گوناگون، همچنان رازها و معماهای آن پا برجاست.

جشن زمستانه و گردهمایی خانواده ها در بلندترین و سردترین شب سال، ستایش و نیایش به درگاه خورشید شکست ناپذیر و اورمزد یا گرامیداشت شب زایش مسیح، بهانه ای بوده است برای همدلی و همبستگی مردمان.

صحبت حکام ظلمت شب یلداست           نور ز خورشید خواه بو که برآید (حافظ)

بررسی آداب جشن یلدا در بحثی با امیر الهامی

یلدا، دانش کیهانی نیاکان ماست

می گویند در این شب بین تاریکی و روشنی کارزار است برای همین مردم تا بامداد با سرگرمی ها و خوراکی ها خود را مشغول می کردند و نمی خوابیدند تا بیداری آن ها کمکی باشد هر چند کم به فرشته راستی. چرا که همه نگرانند تا پایان کارزار فراهم آید و نتیجه پیروزی را ببینند. پس تا دمیدن طلوع صبح و دیده شدن نخستین فروغ روشنی جشن می گرفتند. حالا از اولین کارزار تاریکی و روشنی سال ها می گذرد و ما هر ساله این روز را جشن می گیریم. اما برای بررسی روایات، آداب و آئین های یلدا و... به سراغ دکتر امیر الهامی، نویسنده و پژوهشگر ادبیات رفته ایم.

آقای الهامی برای شروع واژه یلدا را توضیح می دهید و این که چرا به این شب یلدا می گویند؟

یلدا یک واژه سریانی به معنی میلاد و ولادت است و به شب سی ام آذرماه شب یلدا گویند. هم به این جهت که با توجه به افزایش طول روز از فردای این شب به عبارتی شب میلاد خورشید تلقی می شود – که رومیان آن را ناتالیس آنویکتوس – Natalis invictus یعنی روز تولد مهر می خوانند – و از جهتی با توجه به بعضی روایات مصادف با روز تولد عیسی مسیح است که در ادب فارسی هم شاعران به این موضوع اشاراتی کرده اند از جمله سنایی غزنوی که می گوید: «به صاحب دولتی پیوند اگر نامی همی جویی/ که از پیوند با عیسی چنان معروف شد یلدا».

به واسطه معنی یلدا درست است که بگوییم شب یلدا مبارک؟

درست است که در پایان این شب دراز تاریکی شکست می خورد و روشنایی پیروز می شود و خورشید ، زاده می شود. اما باید بدانیم که در باور پیشینیان این شب اهریمنی و نامبارک بوده است. در برهان قاطع آمده است «و گویند آن شب به غایت نحس و شوم و نامبارک است.» براین اساس ایرانیان در این شب دور هم گرد می آمدند؛ چرا که به واسطه طولانی تر شدن این شب نسبت به دیگر شب ها اهریمن برای جولان فرصت بیشتری دارد پس مردم برای از بین بردن نحوست ناشی از حضور اهریمن در شب یلدا دور هم جمع می شدند. توصیه بر تجمع برای دفع شیاطین در فرهنگ ما بسیار آمده است. خواجه راز در این باره می گوید: «ز فکر تفرقه بازآی تا شوی مجموع/ به حکم آن که چو شد اهرمن سروش آور» پس هر چند گردهم آمدن اقوام امری مبارک است ولی عبارت شب یلدا مبارک، نادرست است.

یلدا، انقلاب زمستانی، زایش ایرانی 2

چرا به این شب، شب چله هم می گویند؟

به طور کلی به مقداری معین از فصل گرما یا سرما که در آن گرما یا سرما شدت می یابد چله گویند. حتماً عبارت در این چله تموز که بیان شدت گرما است را شنیده اید. پیشینیان زمستان عملی را دو ماه می دانستند. چهل روز اول آن را چله بزرگ و بیست روز آخر آن را چله کوچک می نامیدند. پس این شب از آنجا که اولین شب چله بزرگ است شب چله نام دارد. چهار روز آخر چله بزرگ و چهار روز اول چله کوچک را روی هم رفته چارچار می گفتند و هوا چارچار هست؛ مجازاً به این معنی که هوا خیلی سرد است.

در کنار باور های مردم شناسی و رویکرد های جامعه شناسی جشن یلدا در میان مردم ما بیشتر یک اتفاق فرهنگی محسوب می شود. درباره بحث های علمی این جشن توضیح می دهید؟

جشن شب یلدا نشانی از دانش کیهانی نیاکان ما است، که به گاهشماری خورشیدی دست یافته بودند. خورشید در حرکت سالانه خود در آخر پائیز به پایین ترین نقطه افق جنوب شرقی می رسد که موجب کوتاه شدن طول روز و افزایش زمان تاریکی است. با انقلاب زمستانی از آغاز زمستان، خورشید دیگربار به شمال شرقی بازمی گردد که نتیجه آن افزایش روشنایی است با این مقدمه این جشن نشانگر این است که ایرانیان از هزار سال پیش دریافته بودند که خورشید در حرکت است. درک این مفهوم نجومی و ایجاد یک بنای فرهنگی – اجتماعی بر پایه آن در هزاران سال پیش توسط نیاکان ما، البته غرورانگیز است.

منظور شما از رفتار و باورهای فرهنگی – اجتماعی چیست؟

یکی از باورها و ارزش های رفتاری بسیار مؤکد در اسلام توصیه به صله رحم است. بهانه نزاع بین تاریکی و روشنایی و پیوند تاریکی و ظلمت با اهریمن و دور هم گرد آمدن اقوام در این شب که اصلاً سبب شده این جشن یک جشن خانوادگی تلقی شود در همین مسیر و در باور فرهنگی- اجتماعی است. بویژه که اگر مفهوم خوش باش و دم غنیمت شمردن که از اجزای جداناپذیر روح ایرانی است را هم به آن اضافه کنیم. حال اگر به ویژگی عصر خودمان، روزگار اصطکاک آهن و فولاد دقت کنیم درمی یابیم روزگاری که گرفتاری ابنا بشر و امتداد بزرگراه ها و راه های دور، رخصت دیدارها را دیر به دیر کرده است، گذشتگان ما چه بینش مندانه با بیان نحوست این شب بر مبنای رفتاری همسو با داده های مذهبی ما مبنی بر صله رحم، طرحی مانا در افکنده اند.

اشاره به همزمانی میلاد مسیح و سال نو میلادی و شب یلدا داشتید. در روزگار باستان و در دوران معاصر شبیه این جشن در دیگر کشورها داشته ایم؟

بسیاری از مردم شناسان بین این سه رویداد سابقه و ریشه فرهنگی تاریخی مشترکی قائل هستند مثل واژگان هند و اروپایی که ریشه های مشترکی دارند. اما نحوه پرداخت ایرانیان به این جشن و باورهایی که نزد ایرانیان این جشن بر پایه آن باورها استوار است با دیگر اقوام متفاوت است. بسیاری از سرزمین ها و تمدن های کهن زایش خورشید و آغاز دی را آغاز سال قرار داده اند به مبارکی روزی که خورشید از جنگ اهریمن رها می شود، هم ریشه دانستن واژه های سال و سرد بر پایه همین اعتقاد می تواند باشد. در حدود چهار هزار سال پیش در مصر جشن «باز زاییده شدن خورشید» همزمان با شب یلدا برگزار می شده است. مصریان در این ایام، 12 روز به نشانه 12 ماه سال خورشیدی جشن می گرفتند و پیروزی نور بر تاریکی را گرامی می داشتند. اکنون هم غیر از کشور های تاجیکستان و افغانستان در کشور های اروپایی هم رفتاری مشابه این جشن وجود دارد.

ادبیات، تصویر کامل و جامعی از رفتار های فرهنگی یک جامعه است. شب یلدا در فرهنگ ادبی ما نماد چه تصاویری است؟

در ادب فارسی که بستر و آینه تمام نمایی از جریان ها و رسوم اجتماعی است یلدا غالباً با نمادی از تیرگی، شب ملال، شب فراق، شب دراز و... در شعر شاعران مطرح شده است و این تصاویر هم به صورت اشعار تغزلی و شاعرانه به زبان رسمی و هم در قالب اشعار محلی و فهلویات مشاهده می شود. مثلاً در شعری به لهجه اصفهانی از «صادق ملارجب» با تکیه بر درازی شب یلدا می بینیم:

تا اون شکوفه بستان دل کناری منست / سه ذرع برف بیوفتد بازم باهار منست / درازی شب یلدا و کوچه جلفا /

چو سرهمش بکونی نصفی زلفی یار منست

یا سعدی که با تکیه بر سیاهی شب یلدا می سراید:

روز رویش چون برانداخت نقاب از سر زلف/ گویی از روز قیامت شب یلدا برخاست

و با تکیه بر مفهوم ظلمت و تاریکی حافظ می سراید:

صحبت حکام ظلمت شب یلداست/ نور ز خورشید جو بو که بر آید

و اوحدی مراغه ای می گوید: شب هجرانت ای دلبر شب یلداست پنداری/ رخت نوروز و دیدار تو عید ماست پنداری

رمز مانایی شب یلدا نسبت به دیگر جشن های زمستانی مثل سده یا بهمن جنه چیست؟

آیین ها و جشن های ایران باستان یا جنبه دینی داشته است و یا جنبه گاهشماری و یا جنبه اسطوره ای. یلدا جشن و آئینی است که بیشتر جنبه گاهشماری داشته و مثلاً جشنی مثل جشن سده بیشتر جنبه اسطوره ای داشته است، چرا که به کشف آتش توسط هوشنگ در شاهنامه مربوط است و البته جشنی مثل نوروز هر سه جنبه را دارد. رمز مانایی رسم و آئینی مثل شب یلدا بیشتر مربوط به خاستگاه مردمی آن است و از آنجا که این جشن بیشتر یک جشن خانوادگی هم تلقی می شده است در اکثر کتب مردم شناسی از رسوم آن و مناسبات اجرای آن حرفی به میان نیامده و هیچ جریان حکومتی هم در هیچ زمان مردم را به برگزاری آن مجبور نکردند و همین مردمی بودن یک راز بزرگ برای مانایی این شب است و در شعر فارسی هم فقط به سیاهی و درازی این شب اشاره شده است. از طرفی درست است که اکثر آئین ها و جشن های روزگار باستان در پیوند با جامعه کشاورزی و تقویم آن جامعه مطرح بوده است مثل خود آئین شب یلدا که نماد پایان برداشت محصولات صیفی و آغاز فصل استراحت در جامعه کشاورزی است اما از آنجا که این آئین ها و رسوم هویت ملی یک جامعه را دربر دارند به راحتی از بین نمی روند. ممکن است متناسب با زندگی امروز بخشی از این آئین ها حذف شود ولی با جای گزینی بخشی متناسب با جامعه امروز به حیات فرهنگی خودشان ادامه می دهند.

آداب و رسوم این جشن چیست و چرا به طور کلی در کتب پژوهشی مردم شناسی نسبت به این جشن اطلاعات کافی وجود ندارد؟

آیین شب یلدا یک جشن خانوادگی است، اگر بتوان نام جشن بر آن نهاد و به همین سبب همان طور که پیشتر هم گفتم در کتب و اسناد تاریخی به برگزاری مراسم شب یلدا اشاره ای نشده است. ولی در همه جای ایران مردم در این شب در خانه بزرگ خانواده گرد می آیند و در سر مای آغازین زمستان با تداعی گرمای حضور درکنار خویشان و دوستان دل گرم تر از همیشه به فردا می اندیشند. روزگاری این گردهم آمدن در کنار کرسی ها بود و امروز با تغییرات ناشی از زندگی صنعتی در کنار ابزار گرماساز مدرن ولی دور سفره های شب یلدا باز هم گردهم می آیند و نفس تمام سفر گستردن های آئین های این مرز و بوم از سفره هفت سین تا شب یلدا و سفره ابوالفضل و سفره عقد بیان نمادین گردهم آمدن است.

به نظر می رسد یکی از آداب این جشن خوردنی های آن هم است. در این باره توضیح می دهید؟

برای شب یلدا خوراک ویژه ای مطرح نشده است و اگر هم باشد خاص هر منطقه است و در جای دیگر عمومیت ندارد. ضمن این که در همه آئین ها و جشن ها در جامعه های ابتدایی یا متمدن خوردن و آشامیدن بخشی از مشغولیت ها و سرگرمی های جمع را تشکیل می دهد. خوردنی شب یلدا بیشتر میوه و آجیل است که این آجیل بیشتر شامل گندم و نخود برشته و بادام و پسته و چیزهایی است که با طبع گرمشان متناسب با فصل سرمای پیش رو هستند.

اما هندوانه تقریباً در همه جای ایران سر سفره یلدا وجود دارد؟

بله هندوانه میوه ثابت یلدا در سراسر ایران است. البته حضور هندوانه و سرخی میان آن شاید بی ارتباط با خورشید و شب میلاد او و سرخی خورشید نباشد. به طور کلی در شب یلدا میوه هایی خورده می شود که نمادی از خورشید است مثل انار، هندوانه، سیب سرخ و لیموی زرد.

فلسفه فال حافظ گرفتن در این شب چیست؟

فراموش نکنیم که حافظ حافظه ملت ما است و تقدس کلام او که ملهم از قرآن است و خود به آن قسم می خورد: «ندیدم خوشتر از شعر تو حافظ/ به قرآنی که اندر سینه داری»، نزد ایرانیان جایگاهی خاص دارد. اگر شاهنامه فردوسی جلد نخست فرهنگ مردم ایران زمین است و اتفاقاً در برخی مناطق در این شب شاهنامه خوانی رایج است مثل اقوام بختیاری، حافظ جلد دوم فرهنگ این سرزمین و خلاصه چهار قرن بالندگی فرهنگی- ادبی است. از بوی جوی مولیان رودکی تا شیخ صنعان عطار و شیدایی مولوی در دیوان حافظ وجود دارد. چه شاهنامه خوانی ها و چه حافظ خوانی ها در کنار هم برای پیوند ایرانیان با تمام مفاهیم و داده های ارزشمندی است که در این اشعار وجود دارد و بر تثبیت هویت فرهنگی ما می افزاید و تأکید بر این مهم «زفکر تفرقه بازآی تا شوی مجموع».

دیدگاه های دکتر ارجمندنیا درخصوص توجه به سنت یلدا برای حفظ انسجام خانواده ها

غلبه بر تنهایی از مسیر همنشینی با نیاکان

در کوچه پس کوچه های شهر که قدم می زنیم افراد زیادی از جلوی چشمانمان عبور می کنند که آرامش را در پیچ و خم زمانه گم کرده اند و چهره های مستأصل شان حاکی از این واقعیت است که از جمع گریزان شده اند و فرد گرایی را پیش گرفته اند. آنها فراموش کرده اند حضور در جمع بسیاری از خلأهای روحی و روانی شان را پوشش می دهد و لحظه های با هم بودن خاطراتی را در ذهن تداعی می سازد که ناخودآگاه آرامش را به وجودشان راه می دهد. جای بسی خوشحالی است در فرهنگ غنی ما بهانه هایی برای با هم بودن داریم که شب یلدا بارزترین این بهانه ها است و با دورهم جمع شدن اعضای یک خانواده، سرمای آغاز زمستان به گرمای میان دل ها تبدیل می شود و کانون خانواده بهترین فضا خواهد شد برای این که افراد آرامش گمشده را دوباره پیدا کنند. شیوه های زیباتر کردن این آئین در گفت و گویی با دکتر علی اکبر ارجمندنیا استادیار روانشناسی و عضو هیأت علمی دانشکده روانشناسی و علوم تربیتی مطرح شده است.

برپایی مناسبت های مختلف در سطح یک جامعه چه فوایدی را به ارمغان خواهد آورد؟

در فرهنگ ایرانی مناسبت ها و مراسمی گنجانده شده است که هر کدام به نوبه خود فواید بیشماری را به همراه دارد اما باید پذیرفت در فرهنگ ما مناسبت های متفاوتی وجود داشت که در زمان خود گرامی داشته می شد اما کم کم به بوته فراموشی سپرده شده است. از جمله آن ها می توان به جشن شروع فصل تابستان اشاره کرد که اکثر جوانان امروز از وجود چنین مراسمی و نحوه برگزاری آن اطلاعات چندانی ندارند در حالی که این مناسبت ها و برپایی آن ها ضمن منافع جامعه شناختی، روان شناختی، فیزیولوژیکی و زیستی مزایا و فواید فراوانی را به جامعه ارزانی خواهد داشت.

با این وجود آیا می توان گفت برگزاری این مناسبت ها بعضاً با مضرات و آسیب هایی همراه خواهد بود؟

همینطور است، نمی توان سراسر برگزاری مراسم و مناسبت های این چنینی را پرفایده دانست چراکه گاهی اوقات زیاده روی در برخی امور یا انجام دادن اعمال و رفتارهای نسنجیده در این مراسم و دورهمی ها آسیب هایی را به وجود خواهد آورد که نمی توان از کنار آن ها بی تفاوت گذشت.

یلدا، انقلاب زمستانی، زایش ایرانی 3

این دورهمی ها چه فایده ای برای افراد یک جامعه و خانواده به دنبال دارد؟

اگر قرار باشد از بعد روانشناختی به این موضوع نگاه کنیم باید به این نکته اشاره کرد هر نوع دور هم بودن از دیدگاه روانشناسان برای افراد فایده دارد و هرگونه گپ زدن و گذراندن لحظات خوش با دیگران برای افراد سودمند است. صاحبنظران حوزه روانشناسی، حمایت های اجتماعی را عامل پیشگیری کننده یا راه درمانی برای بهبود و ترمیم اختلالات و مشکلات روحی و روانی معرفی می کنند و معتقدند این حمایت ها مانند نوعی واکسیناسیون عمل می کند که افراد را در مقابل آسیب ها و مشکل های روانشناختی مقاوم می سازند. یکی از ارکان اصلی مراسم ملی و مذهبی، تعاملات اجتماعی است که به موجب آن افراد به طور ذاتی حمایت های اجتماعی را در این دورهمی ها دریافت می کنند و این حداقل فوایدی است که در این مراسم شامل حال افراد جامعه می شود و نسبت به مشکلات موجود مقاوم خواهند شد و از آسیب پذیری آن ها از لحاظ شخصیتی کاسته می شود.

در میان مناسبت های خاص فرهنگ ایرانیان، شب یلدا از رنگ و بوی ویژه ای برخوردار است، دلیل این تمایز چیست و آسیب های این مناسبت کدام است؟

شب یلدا یک سنت دیرینه است و ماهیت آن دور هم بودن اعضای یک خانواده است که تنها به دورهمی ها ختم نمی شود بلکه نحوه گذراندن طولانی ترین شب سال با انواع و اقسام خوراکی ها و گفت و شنودهای خاص این شب، این مناسبت قدیمی را متمایز ساخته است. معمولاً ما ایرانیان پیش از دور هم جمع شدن و گذراندن مدت زمانی را با دوستان یا اقوام به فکر تدارک خوراکی های متفاوت هستیم و این تدارک ها در شب یلدا بیشتر جلوه دارد البته می توان به ارتباط خوراکی های متنوع و طولانی تر بودن این شب هم اشاره کرد که در حقیقت از این طریق گذراندن زمان راحت تر خواهد بود، حتی انتقاد دیگری که می توان به نحوه برگزاری جشن شب یلدا وارد کرد این است که مانند بسیاری از مراسمی که در فرهنگ ما برپا می شود، محدود به خانواده و جمع اقوام مان است و اثرات مثبت آن میان دایره گسترده افراد یک جامعه قسمت نمی شود.

یعنی مناسبت هایی که در کشورهای دیگر و به صورت دستجمعی برگزار می شود فواید بیشتری را برای افراد جامعه به ارمغان خواهد آورد؟

برگزاری مراسم جشن و شادی مربوط به کریسمس و کارناوال هایی که به صورت ملی برگزار می شود، همه افراد جامعه را گردهم جمع می کند و به این ترتیب همه افراد یک جامعه در پذیرش اثرات مثبت دورهم بودن سهیم می شوند. از این رو چه خوب است که در کشور ما به این مناسبت ها با دید کلان نگاه شود و با نقش مثبت ارگان های فرهنگی و مسئولان مربوطه، ساز و کاری فراهم شود و افراد را به این وادارد که برپایی مراسم و دورهمی ها را از حالت فردی و یا متمرکز به یک خانواده خارج کنند تا فرهنگ عامه نیزاز مزایای دورهمی هایی مثل شب یلدا، بهره ببرد. نکته قابل توجه این است که این برنامه ریزی های فرهنگی جز در طولانی مدت امکان پذیر نخواهد بود اما مهم این است که با این وجود، ارتباطات میان افراد یک جامعه بیشتر و قوی تر خواهد شد و از فرد گرایی که نوعی آسیب به حساب می آید کاسته می شود.

شادی حاصل از این دورهمی ها، چه فوایدی برجا خواهد گذاشت؟

معمولاً دورهمی ها با خنده و شادی همراه است، از نظر روانی خنده مانند یک واکسن عمل می کند که فرد را در مقابل مشکلات و ناراحتی های جسمی و روحی مصون نگه می دارد. حتی برخی تحقیقات و نتایج آن حاکی از این است که تنها چند دقیقه خندیدن به اصطلاح از ته دل، معادل یک ساعت ورزش کردن است چراکه عضلات مختلف بدن را به تحرک وامی دارد و اثراتی که بر جریان نوروشیمی مغز و انتقال دهنده های عصبی وارد می کند، شادابی خاصی را به وجود افراد راه می دهد و احساس آرامش را برای آن ها به ارمغان خواهد آورد.

اگر در این مراسم به جای شادی، اتفاق ناخوشایندی رقم بخورد، چه آسیبی افراد را تهدید خواهد کرد؟

موضوعی که در این موارد بارها به آن برمی خوریم، مدیریت نشدن این مراسم توسط خانواده است که می توان از آن به عنوان آسیبی که در انتظار افراد است یاد کرد. متأسفانه زمانی که اقوام و افراد یک خانواده در این دورهمی ها حاضر می شوند به جای این که با حرف زدن، درد دل کردن، خنداندن یکدیگر، گذراندن لحظه های خوش در کنار هم و تلاش برای حل مشکلات یکدیگر کمک کنند به اختلافات دامن می زنند و با به میان کشاندن حرف های نامناسب، از دل همین دورهمی ها، زمینه بروز آفات و مشکلات فراهم می شود. اتفاق ناخوشایند دیگری که در کمین مناسبت های تأثیرگذار دیرینه است تجمل گرایی خواهد بود که برای رقابت یا به منظور حسادت ورزیدن، پدیده های منفی را از قبیل کمرنگ شدن این مناسبت های کهن و تأثیرگذار به دنبال خواهد داشت. از این رو رسانه ها و ارگان های برنامه ریز فرهنگی باید ورود و چاره جویی کنند تا مانع کمرنگ شدن مناسبت های مهم این چنینی شوند.

خانواده ها تا چه حد در نقش آفرینی مثبت یا منفی مناسبت هایی مثل شب یلدا دخیل هستند؟

بسیاری از شیوه های درمانی که روانشناسان به افراد توصیه می کنند به افزایش حمایت های اجتماعی بازمی گردد. این که فرد پتانسیل های درون خانواده را شناسایی و نسبت به فعال کردن آن ها اقدام کند، به طور چشمگیری در کاهش سطح تألمات روانشناختی و مشکلات ناشی از آن عمل می کند. از این رو باید به ایرانیان باستان به جهت انتخاب این فرصت و مناسبت تبریک گفت، مراسمی که یک کل یکپارچه است و ابعاد روانشناختی، زیستی و تغذیه ای را تحت الشعاع قرار می دهد اما متأسفانه گزینش هایی که در این میهمانی ها صورت می گیرد آسیب هایی را به همراه خواهد داشت و همین محدودیت ها باعث می شود مناسبت هایی چون شب یلدا با کارکردهای حداکثری اش ظاهر نشود و نقش دیرینه وسنتی خود را به خوبی ایفا نکند. باید به این نکته اشاره کرد که محدود کردن میهمان ها یا میهمانی رفتن ها موجب می شود افراد از هدف اصلی این دورهمی ها باز بمانند و نه تنها مسیری برای حل مشکلات و دغدغه ها فراهم نشود بلکه حلقه های زنجیره انسانی از طریق این گزینش ها کم شده و از ماهیت اصلی موضوع چیزی باقی نماند.

خاطراتی که کودکان، نوجوانان و حتی بزرگترها از دورهمی ها و در کنار هم بودن هایی مثل مناسبت شب یلدا در ذهنشان جای می گیرد تا چه حد آن ها را در عبور کردن از مشکلات یاری خواهد کرد؟

مناسبت شب یلدا که از سال های بسیار دور، هنوز هم در بین اقوام ایرانی مهم شناخته می شود، در صورتی که به طور کامل اجرا شود به مثابه یک بسته فرهنگی عمل خواهد کرد که پاسخگوی نیاز گروه های مختلف سنی است. در این شب معمولاً کوچکترها به خانه بزرگترهایشان می روند و ساعت هایی را در کنار هم سپری می کنند اما تنها به این ختم نخواهد شد چراکه در یک شب یلدای بهینه، سالمندانی که نیاز به صحبت کردن و انتقال تجربه هایشان دارند برای نسل جوانتر که قرار است الگویی برای فرزندان خود باشند صحبت می کنند و به این ترتیب هم نیاز سالمند که انتقال دانسته ها است پاسخ داده می شود و از پدیده نگران کننده سندرم آشیانه خالی که در جوامع غربی رو به فزونی است در امان می ماند و هم نیاز نسل جوانتر که قرار است نسل بعدی آموزه هایی را از او دریافت کند برطرف می شود. اگرچه در این فرآیند مهم تر از هر چیز یادگیری مشاهده ای است که کودکان و نوجوانان را غنی خواهد ساخت. صاحبنظران معتقدند بخش عمده ای از یادگیری ها به وسیله دیدن و مشاهده حاصل می شود و به این ترتیب بهترین روش یعنی تغییر رفتار بر اساس مشاهده حادث می شود و نسل سوم به جای آزمودن در بسیاری از موارد میانبر را انتخاب می کنند و از طریق تجربیات بزرگترها به طرف یادگیری منطقی و درست سوق داده می شوند و بر این اساس بهداشت روانی سه نسل از یک خانواده تأمین می شود. از سوی دیگر اگر اعضای یک خانواده و خانواده هایی که با هم در ارتباط هستند بتوانند نسبت به نیازهای یکدیگر با حساسیت رفتار کنند و در راستای حل و فصل آن ها گام بردارند بدون شک نیازهای افراد در چارچوب خانواده حل خواهد شد و به این ترتیب از بهداشت و سلامت خوبی برخوردار می شوند، هیچگاه در معرض آسیب قرار نمی گیرند و البته در مقابل مشکلات روانشناختی بیمه خواهند شد. طبعاً افزایش این مناسبت ها، دور ریختن نگرانی های غیرضروری و پرهیز از تجملات دست و پاگیر عواملی خواهند شد برای این که بهداشت روان لایه های مختلف جامعه ارتقا پیدا کند و اتفاقات خوشایند و خاطرات دلنشین جایگزین نگرانی و دغدغه های افراد شود.

آیین ها و جشنها و مراسم ایران و جهان - روزنامه قانون/ روزنامه ایران ابربرچسب : حافظ شیرازی اشعار ، دانلود فال حافظ با معنی فرمت جاوا ، دیوان حافظ صوتی گرمارودی ، فال امروز حافظ شیرازی ، اشعار سعدی به زبان انگلیسی ، اشعار حافظ به زبان انگلیسی ، اشعار حافظ در مورد دوست ، شاخه نبات معشوقه حافظ ، فال حافظ با تفسیر انلاین ، دیوان حافظ آنلاین ، گرفتن فال حافظ با معنی و تفسیر کامل ، اشعار حافظ در مورد دوستی ، فال حافظ روزانه ، شعری از حافظ به زبان انگلیسی ، شاخه نبات حافظ کیست ، فال حافظ با معنی و استخاره ، حافظ خوانی در بریتانیا ، فال حافظ از دیوان حافظ ، دیوان حافظ با صدای شاملو ، کد فال حافظ روزانه ایرانسل ، دانلود حافظ خوانی مرشد ترابی ، حافظ خوانی با صدای موسوی گرمارودی ، شاخ نباتم دادند ، فال حافظ با تفسیر فارسی ، فال حافظ با تفسیر معنی کامل ، حافظ خوانی شب یلدا ، دیوان حافظ شیرازی ، دیوان حافظ ، دانلود برنامه فال حافظ صوتی برای اندروید ، فال حافظ با تعبیر فارسی ، دیوان حافظ به فارسی و انگلیسی ، دیوان حافظ فارسی و انگلیسی ، فال حافظ با تعبیر آنلاین ، شعر حافظ در مورد بی وفایی دوست ، فال حافظ با معنی تعبیر ، دانلود فال حافظ با معنی برای گوشی جاوا ، فال حافظ با معنی نیک صالحی ، حافظ شیرازی اردو ، فال حافظ روزانه ایرانسل ، فال حافظ با معنی و تفسیر آنلاین ، فال حافظ ناطق دار ، حافظ خوانی ، شاخ نبات حافظ کیست ، فال حافظ با تفسیر برای اندروید ، حافظ شیرازی اشعار عاشقانه ، دیوان حافظ online ، فال حافظ روزانه آنلاین ، دیوان حافظ به زبان انگلیسی و فارسی ، دانلود فال حافظ با معنی برای موبایل اندروید ، دانلود فال حافظ با معنی برای موبایل جاوا ، دانلود کتاب شاخ نبات حافظ ، حافظ خوانی ژاله صادقیان ، دانلود اشعار عاشقانه حافظ شیرازی ، دیوان حافظ دانلود رایگان ، شعر حافظ شیراز ، فال حافظ آنلاین با تفسیر کامل ، دانلود دیوان کامل حافظ به انگلیسی ، دیوان شعر حافظ شیرازی ، دانلود رایگان فال حافظ صوتی برای اندروید ، فال روزانه حافظ ناطق ، بهترین اشعار عاشقانه حافظ شیرازی ، فال حافظ با معنی شب یلدا ، فال حافظ روزانه 2030 ، فال حافظ با معنی فارسی برای موبایل ، مراسم حافظ خوانی در شب یلدا ، حافظ خوانی دانلود ، دیوان حافظ نسخه اندروید ، حافظ خوانی احمد شاملو ، دیوان حافظ برای موبایل اندروید ، حافظ شیرازی شعر ، برنامه بهترین کتاب دیوان حافظ گویا اندروید ، دانلود حافظ خوانی امیر نوری ، فال حافظ روزانه یک پاراگراف ، فال حافظ روزانه اصلی ، فال حافظ با تفسیر آنلاین ، اشعار حافظ شیرازی به انگلیسی ، دانلود کتاب دیوان حافظ با ترجمه انگلیسی ، اشعار حافظ ترجمه انگلیسی ، فال حافظ با تفسیر و معنی فارسی ، کد دانلود فال حافظ ناطق برای موبایل ، دانلود حافظ خوانی بهروز رضوی ، شاخ نبات معشوقه حافظ ، فال حافظ با معنی برای شب یلدا ، دانلود اشعار حافظ به زبان انگلیسی ، دانلود دیوان حافظ با ترجمه انگلیسی ، دانلود نرم افزار فال حافظ با معنی برای موبایل جاوا ، دیوان حافظ اندروید صوتی ، شعر حافظ در مورد دوست خوب ، حافظ خوانی شاملو دانلود ، دانلود نرم افزار فال حافظ صوتی برای کامپیوتر ، فال حافظ با تفسیر و استخاره و معنی ، فال حافظ با تفسیر عطاری ، دانلود دانلود فال حافظ با معنی برای موبایل جاوا ، فال حافظ با تعبیر و تفسیر و معنی ، فال حافظ با معنی و تعبیر ، فال حافظ ناطق ، دانلود دیوان حافظ به زبان انگلیسی ، دیوان حافظ صوتی موبایل ، حافظ شیرازی دوست ، فال حافظ با تفسیر و تعبیر ، دانلود فال حافظ ناطق برای اندروید ، همسر حافظ شیرازی که بود ، دیوان حافظ انگلیسی pdf ، فال حافظ با تفسیر کامل معنی دکلمه صوت قرائت آواز ، فال حافظ با معنی بیتوته ، شعر های سعدی به زبان انگلیسی ، دیوان حافظ اندروید ، فال حافظ با معنی جاوا ، اشعار حافظ شیرازی pdf ، دیوان حافظ fale hafez فال حافظ با معنی با تفسیر استخاره دیوان حافظ ، دانلود فال حافظ با معنی برای موبایل نوکیا ، شعر حافظ ، دانلود فال حافظ با معنی جاوا ، حافظ خوانی در شب یلدا ، شعر از حافظ در مورد دوستی ، فال حافظ با معنی برای موبایل ، دانلود شعر های سعدی به زبان انگلیسی ، شاخه نبات معشوقه ی حافظ ، شعر سعدی به زبان انگلیسی ، شعر حافظ به زبان انگلیسی با ترجمه ، فال حافظ با تفسیر دکتر قمشه ای ، شعر حافظ درباره دوست خوب ، شعرای حافظ شیرازی ، دیوان حافظ صوتی ، بهترین شعر حافظ شیرازی ، حافظ خوانی استاد گرمارودی ، دیوان حافظ صوتی شاملو ، فال حافظ شیرازی با معنی و تفسیر کامل ، دانلود حافظ خوانی صوتی ، حافظ خوانی گرمارودی ، دیوان حافظ آنلاین انگلیسی ، دانلود نرم افزار فال حافظ با معنی برای جاوا ، دانلود برنامه فال حافظ با معنی با فرمت جاوا ، فال حافظ همراه با تفسیر و معنی ، اشعارعاشقانه حافظ شیرازی ، شاخه نبات کیست ، ترجمه ی دیوان حافظ به انگلیسی ، دانلود نرم افزار فال حافظ صوتی برای اندروید ، حافظ شیرازی ، اشعار حافظ در باره دوست ، فال روز حافظ شیرازی ، فال حافظ اصلی امروز ، فال حافظ با معنی و تفسیر کامل ، اشعار حافظ ، اشعار حافظ شیرازی در مورد بهار ، دانلود کتاب فال حافظ با معنی برای موبایل ، اشعار حافظ درباره دوستی ، فال حافظ با معنی برای موبایل-جاوا ، دیوان حافظ صوتی برای موبایل ، دیوان حافظ pdf ، فلسفه حافظ خوانی در شب یلدا ، شعر معروف حافظ شیرازی ، دیوان حافظ به زبان انگلیسی ، حافظ شیرازی که بود ، اشعار حافظ شیرازی ، فال حافظ با تفسیر عطاری کرمانی ، دیوان حافظ به زبان آلمانی ، شعر از حافظ شیرازی ، حافظ شیرازی mp3 ، دانلود فال حافظ با معنی برای جاوا ، فال حافظ با تفسیر اندروید ، اشعار حافظ درباره خدا ، دیوان حافظ انگلیسی ، دانلود حافظ خوانی گرمارودی ، دیوان حافظ آنلاین با معنی ، اشعار حافظ در مورد عشق ، کتاب شعر حافظ شیرازی ، اشعار حافظ در مورد دوست داشتن ، دانلود دیوان حافظ با ترجمه ی انگلیسی ، فال حافظ روزانه امروز ، حافظ خوانی دکتر موسوی گرمارودی ، حافظ خوانی با صدای استاد موسوی گرمارودی ، دانلود حافظ خوانی شجریان ، گرفتن فال حافظ با تفسیر و معنی ، دانلود حافظ خوانی با صدای گرمارودی ، دانلود حافظ خوانی دکتر سروش ، دانلود برنامه فال حافظ با معنی برای جاوا ، شاخ نبات و حافظ ، حافظ شیرازی فال ، فال حافظ با تفسیر معنی قران ، دانلود فال حافظ صوتی برای اندروید ، حافظ شیرازی ویکی پدیا ، دیوان غزلیات حافظ آنلاین ، فال حافظ با معنی واقعی ، دیوان حافظ صوتی دانلود ، فال حافظ با تفسیر استخاره با معنی ، فال حافظ همراه با معنی برای موبایل ، اشعار عاشقانه از حافظ شیرازی ، شاخ نبات کیست ، دانلود حافظ خوانی کیکاووس یاکیده ، فال حافظ روزانه همراه اول ، حافظ خوانی با صدای گرمارودی ، کتاب شاخ نبات حافظ ، دیوان حافظ آنلاین جستجو ، دیوان حافظ صوتی برای موبایل اندروید ، نرم افزار دانلود فال حافظ ناطق برای کامپیوتر ، فال حافظ با تفسیر دکتر عطاری ، فال حافظ با معنی با تفسیر استخاره ، دیوان صوتی حافظ با صدای شاملو ، دانلود نرم افزار فال حافظ با تفسیر صوتی برای اندروید ، دیوان صوتی حافظ با صدای ، فال روزانه حافظ شیرازی ، شاخ نبات ، فال حافظ با تفسیر ، دیوان حافظ ترجمه انگلیسی ، دیوان حافظ android ، شعر حافظ به زبان انگلیسی ، فال حافظ با معنی و تعبیر و تفسیر ، دانلود نرم افزار فال حافظ با معنی با فرمت جاوا ، فال حافظ با معنیگردآوری اطلاعات عمومی سیب موز