109 سال قانون خواهی در ایران

سیب موز :روزنامه قانون - علی طجوزی، میرا قربانی فر:

گفت وگو بامجید تفرشی درباره علل ناکامی مشروطیت

بنا به گزارش سیب موز : مستبدان لباس قانون خواهی پوشیده بودند

مشروطه وجنبش مشروطه خواهی یکی فرازهای تاثیرگذاردرتاریخ معاصرایران است که به رغم 109 سال ازوقوع آن همچنان موردتوجه تاریخ پژوهان وعلاقه مندان علوم انسانی قراردارد .باوقوع این جنبش (انقلاب) ایران وارد مرحله نوینی شد . برخی مشروطه را مهم ترین حرکت مردم ایران در راستای کسب آزادی و استقلال تاریخی می دانند وبرخی به آن به عنوان اولین گمراهی بزرگ ایران معاصر می نگرند .عده ای آن را حرکتی برخاسته از متن جامعه و اصلاح گران آن می دانند وعده ای دیگر،رد پای استعماروخارجی ها را دربرپایی آن معرفی می نمایند.حتی عده ای دیگرازتحلیلگران شروع آن را ایرانی و کاملا آزادی خواهانه متصور می شوند ولی معتقدند که در میانه راه،این حرکت اصلاحی،متوقف شد به جایش هدایت خارجی و یا دسیسه های بیگانه مؤثر شد .

109 سال قانون‌خواهی در ایران

آغاز قیام مشروطه در تبریز

اما بی تردید جنبش یا انقلاب مشروطه نخستین تجربه ایرانیان در تعریف ساختاری جدید وقانونی برای دولت بود.به رغم گذرعمر109 ساله از این رویداد مهم همچنان  خاستگاه وریشه های آن محل نزاع است .برخی آن را برخاسته ازتفکرات ایرانیانی می دانند که در غرب تحصیل کرده بودندوبرخی نظری مخالف دارند.

به عقیده دکترمجید تفرشی ،پژوهشگر تاریخ «سوای انقلاب کبیرفرانسه وجنگ های ایران روس که به عنوان عوامل درازمدت موثردر شکل گیری تفکر مشروطه خواهی مطرح می شوندودردیدگاه های متفکران وسیاست ورزان مستقل و دولتی با دیدگاه های مختلفی همچون سپهسالار، ملکم،اسدآبادی،مستشارالدوله، طالبوف، مجدالملک و دیگران موثر بودند، در دوران نزدیک تربه مشروطیت، باید به افزایش فشارهای سیاسی و بی عدالتی داخلی در اواخر حکومت ناصری و دوران مظفری اشاره کرد و از دو حادثه مهم شکست روسیه از ژاپن در جنگ بین دو کشور و انقلاب 1905 روسیه نیز به عنوان الگوها و عناصر تاثیرگذار بر ایرانیان برای دستیابی به حکومت قانون و مشروطه پارلمانی یاد کرد».

با این حال برخی وقوع مشروطه را برای جامعه ایران زود می دانستند و آن را بیشتر انقلابی ژورنالیستی می دانند چراکه در آن مقطع بسیاری از واژه ها مانند پارلمان ،قانون و آزادی برای عموم مردم آشنا نبود واین ها را دلیلی بر ناکام ماندن این تحول عظیم می دانند . با این حال مشروطه ومشروطه خواهی را می توان ریشه تمام تحولات بعدی ایران معاصر دانست .

109 سال قانون‌خواهی در ایران 2

مجاهدین مشروطه خواه پس از فتح تهران

گرایش به مشروطه ومشروطه خواهی ازچه زمانی و توسط چه کسانی در ایران آغازشد؟

اندیشه گرایش به عدالت اجتماعی،آزادی های مدنی وحکومت قانون،کم وبیش دراندیشه گران ایرانی قبل ازحکومت قاجاریه وجود داشته است.اما دردوران نوین،همزمان باانقلاب فرانسه درسال 1789 وکم و بیش از آغاز حکومت سلسله قاجار، این آرا و آرمان ها به تدریج در بین متفکران و مصلحان شرقی و به خصوص ایرانی تحول یافت و شکل گرفت. در این میان، گروهی مستقیما خواستار انتقال و انطباق این آموزه ها با شرایط ایران و دیگر کشورهای مشرق زمین بودند و گروهی خواهان اجرای این مبانی تمدنی غربی به شرط انطباق آنها با شرایط خاص سنتی و باورها و آموزه های دینی مردمان کشورها و مناطق مختلف وبه تعبیرامروزی بومی سازی آن بودند.

ازسوی دیگر،شکست تاریخی ایران در دو دوره جنگ های ایران و روس و تحمیل معاهدات گلستان و ترکمان چای به نخبگان ورهبران ایران نشان داد که تا چه حد از مبانی تمدنی، ترقی، دانش و تجربه جهانی در زمینه سیاست،حکومت واندیشه های قانونمدار عقب هستند و افرادی چون عباس میرزا نایب السلطنه و بعدها دیگرانی ازسیاست ورزان و اندیشمندان حکومتی و غیرحکومتی را به این فکر واداشت که چاره ای بنیادین و جدی برای برون رفت کشور و مردم از این وضعیت باید اندیشیده شود. البته بدیهی است که همه این اندیشمندان و سیاست ورزان در کار خود صادق نبوده و همه آنها به یک راهکار واحد نمی اندیشیدند.

109 سال قانون‌خواهی در ایران 3

ستارخان و باقرخان سردار و سالار ملی

این خواسته متاثر از چه اندیشه ای یاکدام الگوبود؟

چنان که مرحوم عبدالهادی حائری به خوبی و درستی در کتاب مهم و نمونه خود:«نخستین رویارویی های اندیشه گران ایران با دو رویه تمدن بورژوازی غرب» نشان داده، معمولا در بین اندیشمندان و صاحبان تفکر در مشرق زمین و ایران، دو دیدگاه در مواجهه با واقعیت تمدن غرب وجود داشته است. برخی معتقد بودند که باید سراپا از غرب پیروی کرد و بدون تقلید مطلق از آموزه ها و تجربیات غرب پس از رنسانس و انقلاب صنعتی، راه سعادت وتوفیق دیگری برای پیشرفت وجود ندارد.حال آن که در مقابل،عده ای عقب افتادگی ایران زمین،مسلمانان و مشرقیان را کلا به استعمار غرب منتسب می کردند وبراین باور بودند که راه برون رفت از این عقب ماندگی و ضعف، مقابله و چالش باغرب و ارزش های تمدن غرب است.

در طول بیش از دو سده اخیر که ازآغازحکومت قاجار سپری شده و یا بیش از یک سده اخیر که از انقلاب مشروطیت ایران می گذرد،این دو دیدگاه کاملا متنافر همچنان در ذهن و زبان و کردار ایرانیان مشتاق ترقی و تعالی کشور وجود داشته و دارد.درس تجربه و سیلی روزگار نشان داده که تمسک جستن محض به هر یک از این دو دیدگاه در عمل راه به جایی نبرده و ما چاره ای نداریم جز این که استعمار و تمدن غربی را با هم دیده و با درایت و فراست نه آن را مقدس بشماریم و نه مذموم بلکه دانش و تجربه آن را مورد بهره برداری قرار داده و متوجه جنبه های استعماری و گسترش خواهانه آن نیز باشیم و تسلیم مطامع غربیان نشویم.

این سخنان اگرچه ممکن است در شرایط کنونی قالبی و کلیشه ای تلقی شود، ولی بیش از دو سده است که به طورجدی گریبانگیر فرهیختگان ایرانی دلسوزکشوروسرنوشت مردم ایران بوده است.به هرروی،تجربه نوین واخیر حکومت های مبتنی برآزادی،قانون وعدالت اجتماعی اغلب تجربیات غربی هستندوتجربه استعماروسلطه جویی کشورهای ضعیف نیز تجربیاتی غربی هستند.دراین میان،چالش جدی برای اندیشه گران ایرانی رسیدن به نوعی راه میانه و گزینشی بین این خوف ورجا بوده وهست.

چه دلایلی باعث شکل گیری وایجاد نیاز به داشتن نظام مشروطه در ایران شد؟

سوای انقلاب کبیر فرانسه وجنگ های ایران روس که به عنوان عوامل درازمدت موثر در شکل گیری تفکر مشروطه خواهی مطرح می شوند و در دیدگاه های متفکران وسیاست ورزان مستقل ودولتی با دیدگاه های مختلفی همچون سپهسالار،ملکم،اسدآبادی،مستشارا لدوله، طالبوف،مجدالملک ودیگران موثر بودند، در دوران نزدیک تر به مشروطیت،باید به افزایش فشارهای سیاسی وبی عدالتی داخلی در اواخر حکومت ناصری و دوران مظفری اشاره کرد و از دو حادثه مهم شکست روسیه از ژاپن در جنگ بین دو کشور و انقلاب 1905 روسیه نیز به عنوان الگوها و عناصر تاثیرگذار بر ایرانیان برای دستیابی به حکومت قانون و مشروطه پارلمانی یاد کرد.

109 سال قانون‌خواهی در ایران 4

زندانیان نیروهای مشروطه خواه

دربین نخبگان وروزنامه های ایرانی،پیروزی ژاپن ضعیف در برابر امپراتوری روسیه مقتدربه پیروزی اراده و تلاش یک ملت برای شکست قدرتمندان تجاوز طلب و استعمارگر تلقی شدوروح نوینی بر کالبد خموده ایرانیان دمید. به موازات این حادثه و انقلاب 1905 روسیه، مشکلات اقتصادی جدی در ایران پیش آمد که با توام شدن استبداد حکام محلی در تهران و ولایات زمینه سازخیزش های شهری و بالا گرفتن تب مشروطه خواهی و طلب کردن حکومت قانون وعدالت خانه شد.البته دراین میان غربگرایان وعلاقه مندان به پیاده کردن الگوهای اروپایی برای ایران وهمچنین شماری از بابیان نیز موثر بوده و برنامه های خود را در بین مشروطه خواهان پیش می بردند.

به نظربرخی محققان مشروطه ،یکی ازعوامل ناکامی این جنبش عدم راهیابی مفاهیمی مانندآزادی ،استقلال،مجلس و... دربطن جامعه است.آیااین تحلیل راقبول دارید؟مثلا سال هاقبل یکی ازاستادان علوم سیاسی گفت که مشروطه یک انقلاب ژورنالیستی بود،منظورشان این بود که روی این مفاهیم کار نشده بود،چراروشنفکران مشروطه خواه نتوانستند این مفاهیم رادرجامعه ساری کنند؟

این سوال ابعاد و لایه های مختلفی دارد.اولا:معضل کلی درانقلاب مشروطیت ودیگرنهضت های معاصر ایران همواره این بوده که مردمان عادی وتوده ها، دردها راحس می کردند و خواهان درمان آن بودند. ولی اغلب کشور از نظر فکری و فرهنگی مهیای تغییرات بنیادین نبود و حکومت ها، مانندحکومت های پس از مشروطیت، گاهی در عمل، همان رفتار و ساز و کار مستبدانه و غیرقانونی رادرپیش می گرفتند. باید توجه داشت، چنان که بزرگی به درستی گفته،آزادی نه اعطا کردنی است نه به زورگرفتنی، آزادی یاد گرفتنی است.

در این جا سوال مهم این است که آیا باید آزادی و استقلال ومجلس وعدالتخانه را به ملت داد تا از مواهب آن بهره مند شوند یابایداول همه شرایط ولوازم ضروری برای دستیابی به این موارد را فراهم و بعد حکومتی قانونمندوپارلمانی ومبتنی بر آزادی های مدنی را تاسیس کرد. چنان که ابوالقاسم خان ناصرالملک،اولین فارغ التحصیل ایرانی دانشگاه آکسفورد، آخرین صدراعظم قبل از استبداد صغیر و آخرین نایب السلطنه احمد شاه معتقد بود که مشروطه همانندیک غذای سنگین چرب خوشمزه است که به بدن یک کودک شیرخواره وارد شده وجزضررو مرگ نوزاد نتیجه ای ندارد.

109 سال قانون‌خواهی در ایران 5

سید حسن تقی زاده نماینده مجلس از تبریز و سید حسن شریف زاده که توسط عباسعلی آهنگر و سه تن دیگر در تبریز با گلوله کشته شد.

کودک باید بزرگ و آماده تحمل و لذت بردن از این غذای خوشمزه شود.دربخش دوم سوال باید گفت که ژورنالیست ها در انقلاب مشروطیت، موج ایجاد نکردند،بلکه پیام آورومبلغ نیازها،مطالبات و آرمان های عمومی ومردمی بودند.طبیعی است که هیچ جنبش وانقلابی بدون حمایت رسانه به پیش نمی رودوموفق نمی شود.رسانه ها خواسته های مردم را به بهترین شکل بسته بندی وعرضه می کنندولی خود خالق آن نیستند. موج ها را حرکت داده وهدایت می کنند ولی اغلب خود موج آفرین نیستند.این که بود و نبود یا اساس انقلاب را به روزنامه نگاران واصحاب رسانه نسبت دهیم تفکری سست است که شاید در برخی جهات بتوان شواهدی برای آن یافت ولی یقینا قابل تعمیم دادن نیست.

البته باید توجه داشت که از نظر کمی وکیفی دوران انقلاب مشروطیت ایران یکی ازمهم ترین وبارزترین دوران تاریخ روزنامه نگاری ایران بود. این واقعیت البته تبعات مثبتی داشت ودارای جنبه های تلخ ومنفی هم برای مشروطیت بود که از حوصله این بحث وسوال خارج است و نیازمند گفت وگویی جداگانه است.

همان طورکه می دانید سه گروه روحانیون،روشنفکران لیبرال وروشنفکران دارای اندیشه های سوسیالیستی در پیروزی جنبش نقش موثری داشتند.امابعد ازآن باهم وارد نزاع شدند.به نظرشماچرا نتوانستنداتحاد وهمراهی خود راحفظ کنند؟

واقعیت این است که دربخش آغازین انقلاب مشروطیت تا به توپ بستن مجلس واستبدادصغیر،نقش و جایگاه روشنفکران سوسیالیست ازنظرکمی وکیفی کمتر و پایین تر از نقش وجایگاه روحانیان وروشنفکران لیبرال بود.این نقش البته درادواربعدی مشروطیت وتاریخ ایران جدی تروپررنگ تر شد.درآغاز مشروطیت روحانیان و روشنفکران دارای اهداف مشترکی بودندکه محوراصلی آن عدالت خانه،حکومت قانون و دولت مستقل بود. نیاز به یک پناهگاه و سازوکاررسمی برای احقاق حق وعدالت و استقلال از حکومت های استعماری خارجی، فصل مشترک همه گروه های خواهان برقراری نظام مشروطه دربرابر سلطنت خودکامه بود.با این همه، در ادامه کار و با گسترده تر شدن کارنهضت،هم بین جناح های مختلف هر یک از این گروه ها و هم بین روحانیان و روشنفکران اختلاف نظرهای جدی رخ داد.

اگردرابتدای کار همه جناح های متحد و متفق و بر اساس نوعی ازدواج مصلحتی با هدفی مشترک علیه حکومت استبدادی متحد بودند، در ادامه کار اختلاف نظرات خود را چه در تاکتیک وچه دراستراتژی  بروز دادند. در فاز نخست انقلاب، رهبری علمای عراق، به خصوص آخوندمحمدکاظم خراسانی نقش محوری در تشجیع مردم و مشروعیت بخشیدن به انقلاب داشت ودربین روحانیون و سه دیدگاه وجود داشت. برخی چون محمد حسین نایینی مشروطیت را دفع افسد (استبداد) به فاسد(مشروطیت)می خواندند،ولی آرمان شان حکومت اسلامی بود دسته دوم چون شیخ فضل ا... وهمفکرانش،مشروطیت را سازوکاری می دانستند که بدترازاستبداد قاجاری است وآن را دفع فاسد به افسد خطاب می کردند.درواقع آرمان اصلی این دسته نیز حکومت اسلامی بود،ولی درغیبت این حکومت آرمانی مشروطیت را بدترازحکومت استبدادی می دانستند.

109 سال قانون‌خواهی در ایران 6

اجتماع مشترک مشروطه خواهان مسلح با علما

دیدگاه سوم از سوی مجتهدان جوانی چون محمد اسماعیل غروی محلاتی مطرح می شد که مشروطه پارلمانی و حکومت قانون را نه از سر استیصال بلکه با علم و اراده قبول داشتند و آن رانوع اعلای حکومت دانسته و اساسا تاسیس حکومت اسلامی در عصر غیبت را ناممکن تلقی می کردند.درمیان روشنفکران نیزبعضادرک دقیق ومشخصی ازمشروطیت،ریشه ها،پیش نیاها،سازوکار و تبعات آن وجود نداشت.ولی درمیان آنان برخی معتقد به ضرورت جذب و کسب مشروطه وتمدن غربی بی چون وچرا و بی توجه به موقعیت محلی وآموزه های سنتی بودندوبرخی دیگرخواهان تعامل با بخش سنتی و دیگر اقشار غیرروشنفکری جامعه در جهت رسیدن به یک راهکار میانه برای اصلاح جامعه بودند.

این دو دیدگاه مختلف موجب بروز عملکردهای مختلفی می شد که رویکردهای گوناگون محافظه کار خواهان مماشات با قدرت های خارجی، میانه رو اعتدال گراوتندرورادیکال بعضا خشونت طلب را رقم می زد.لذا خصومت ورقابت دردوره دوم مشروطیت به بعد هم بین روشنفکران وروحانیون بودوهم بین هر جناح های داخلی هر دو دسته مذکور.

به نظرشماعمده ترین دلیل به بیراهه رفتن جنبش مشروطه چیست؟

عمده ترین دلیل شاید وجود نداشته باشد ولی مجموعه ای ازدلایل دراین راه وجود دارد.نخست باید به تحولات داخلی وادامه تلاش سیاستمداران وگروه های خودکامه برای مصادره انقلاب مشروطیت و به نوعی بازگرداندن آن به دوران استبداد توجه کرد.مستبدانی که درلباس مشروطه خواهی ظاهر شدند و از حکومت پارلمانی و قانون به عنوان ابزاری برای ادامه مطامع واهداف خود بهره بردند.مسئله دیگر مداخلات قدرت های بزرگ به خصوص بریتانیاوروسیه وعوامل داخلی آنان در مسائل داخلی ایران بود که از ابتدا وجود داشت وباقرارداد 1907 آشکار شد.قراردادی که هدفش تقسیم ایران به سه حوزه نفوذ آن دو امپراتوری ویک حوزه بی طرف بود که البته همان منطقه بی طرف نیز خوددرعمل بی طرف نبود و بیشتر تحت سلطه لندن بود.

109 سال قانون‌خواهی در ایران 7

ورود ستارخان و باقرخان به تهران از دروازه گمرک

درزمینه اقتصادی حکومت های عصرمشروطه نتوانستندآن طورکه مردم متوقع بودند کارآمدی نشان داده و کشوررابه سمت شکوفایی ورفاه نسبی سوق دهند.فساد،سوءمدیریت،ناکارآمدی نهادینه داخلی و نشناختن سازوکاراقتصاد نوین ومتفاوت جهانی،به همراه مداخلات بیگانگان وعوامل آنان، از عناصر دائمی این فرآیند ناخوشایند همواره مطرح در تاریخ معاصر ایران بوده است.

از سوی دیگر،مردم ایران همواره بین آرزومندی برای یک حکومت آزاددموکراتیک ویک حکومت قدرتمند مستبددرحیرت بوده اند.گاهی براساس شرایط روزمعتقد بودند که چاره دردایران آزادی و دموکراسی و قانونمداری ازطریق یک حکومت انتخابی پارلمانی است وگاهی معتقد بودند که کار ایران جز با زور حل نمی شود و چاره درد داشتن یک حکومت قدرتمندتوسط یک مستبدمصلح است.عامه مردم در انقلاب مشروطیت، درک عمیقی ازمشروطیت،آزادی وحکومت قانون نداشته وچنان که از تعبیر عامیانه«مشروطه شد»نیزبرمی آید،حکومت قانون ونظام پارلمانی راگاهی مترادف با آنارشیسم و هرج ومرج تلقی می کردند.

این دونگاه متضادنشانگرآن است که ازنظرمبنایی وفرهنگی،جامعه به طورجدی وعمیق به درک صحیحی از مشروطیت و حکومت قانون دست نیافته بودودرصورت نیازودردوران سرخوردگی گاه و بیگاه دلتنگ شلاق استبدادی وصراحت وقساوت حکومت فردی می شد.این معضل موجب می شد که نهادهای مدنی به عنوان پایه های حکومت قانون و پارلمانی در ایران به درستی پا نگیرندوازپشتیبانی مردمی برخوردار نشوند.

روسیه وانگلستان هرکدام به نحوی ازمشروطه حمایت می کردند.آنهابااین حمایت ها درپی چه هدف یا اهدافی بودند؟

روسیه تزاری هیچگاه به طورجدی مدافع انقلاب مشروطیت نبود.اساسا یکی ازاهداف انقلاب مشروطیت خلع ید ازنفوذروسیه در سیاست وحکومت درایران وخلع ید ازمشاوران روسی وتحت تاثیرروسیه در دربار قاجار، به خصوص محمدعلی شاه، بود.حمایت اولیه بریتانیا ازانقلاب مشروطیت اساسا درجهت رقابت و دشمنی با منافع روسیه بود.درتاریخ ایران دردامنه وعمق این حمایت اغراق شده ونسبت به آن افسانه پردازی هایی شده است.

109 سال قانون‌خواهی در ایران 8

فرمان مشروطه به امضا مظفرالدین شاه

زمامداران بریتانیا باعقد پیمان 1907 با روسیه وتقسیم ایران به حوزه های نفوذ خوددرعمل نشان دادند که در حمایت اولیه خودازانقلاب مشروطیت چندان جدی نبوده و اهمیتی به استقلال وآزادی ایران نشان نمی دهند. این نیت درجریان جنگ جهانی اول ونقض کامل بیطرفی ایران و همچنین حوادث بعدی یعنی قرارداد 1919 و کودتای 1299/ 1921 به طورآشکارتری بروزیافت.در واقع لندن درجریان انقلاب مشروطیت، چه در دفاع از آن وچه درخدشه دارکردن آن،براساس منافع ملی وراهبردی خودعمل می کردواهمیتی به مصالح ومنافع ملی ایران نمی داد.

زمینه های اجتماعی مشروطه در گفت و گو با فریدون مجلسی

روشنفکران ایرانی عجول و خوش خیال بودند

109 سال پیش از این روزها تهران و ایران در تب و تاب حادثه ای می سوخت. رویدادی که بعدها منشا بسیاری از تغییرات در چارچوب سیاسی و اجتماعی ایران شد. مشروطه خواهان در چنین روزی موفق شدند شاه قاجار را وادارند که سند مهمی در تاریخ ایران را امضا کند. هر چند طی ماه های بعد این سند به خون بسیاری از آزادی خواهان ایران رنگین شد اما تاریخ مشروطه ایران همواره محلی برای پرسش و جست وجو بوده است. وضعیت اجتماعی و کسبه و بازار و تندروی ها و کندروی های آن دوره و مشروطه خواهان پرسش هایی است که مطرح هستند.

تندروی هاوکندروی هایی که همواره مشروطه خواهان به آن متهم می شدند،تلاش برای دست یافتن به قانون و قانون خواهی ایرانیان،دلایل ناکامی و ناتمام باقی ماندن تلاش ایرانیان برای رسیدن به دمکراسی در مشروطه و دهها پرسش دیگر همگی از سوالاتی است که در تاریخ ایران باقی مانده است. کنکاش در تاریخ هر کشور و گذشته آن در حقیقت تلاشی است برای دست یافتن به روشنایی های تازه برای آن سرزمین. کنکاش در این گذشته ما را یاری می کند تا بهتر به شناخت اجتماعی و سیاسی یک سرزمین دست یابیم .

مشروطه خواهی ایرانیان و تلاش برای رسیدن به قانون و مجلس قانونگذاری برای ایرانیان هزینه های بسیار درپی داشت. خونین ترین انقلاب خاورمیانه در زمان خود از پس همین روزها رخ نشان داد.امضا فرمان مشروطیت توسط شاه وقت قاجار، آغاز راهی بود که خون های بسیار را پس از دو سال در باغ شاه بر روی زمین ریخت.مردان و زنانی که در راه رسیدن ایران به قانون و عدالتخانه از جان و مال و سرمایه های خود دریغ نکردند.تاریخ مشروطه ایران ، روزهای پرفراز و نشیب این سرزمین است.

فریدون مجلسی، دیپلمات سابق،نویسنده و مترجم تاریخ نگار در آستانه سالروز امضای سند تاریخی مشروطه به سوالات روزنامه «قانون» پاسخ گفت.

چه اتفاقات تاریخی ای منجربه خواست اجتماعی می شودکه یک درخواست جمعی در کشورشکل بگیردوبه جنبش مشروطه خواهی ایران بینجامد؟

بایدنخست منظور ازدرخواست اجتماعی روشن شود.کدام اجتماع؟وچه درخواستی؟جامعه مدنی ایران در دوران قاجار، پس از جنگ های ایران و روس، تدریجاً از پیله فرهنگ سنتی و صفوی وار تک هویتی، با رنگ یا رنگ های شدیداً مذهبی و گاه صوفیانه خارج می شد، و آشنایی با علوم غربی و دیدگاه های بریده شده فلسفی و سیاسی چشمش را بر روی دنیای پیشرفته تر و قوی تر غربی باز می کرد که در جنگ ها پیروز می شد،ومردمانش ازرفاه وکیفیتهای زندگی بالاتری برخوردار بودند. چه جنگ های ایران و روس و چه سفرهای فرمانروایان و حاکمان موجب شداین آگاهی ها نه به صورت  افسانه ها و روایات مسکوک جهاندیدگان بلکه به گواهی دیدگان و گوش های خودشان به گواهی رسد.

109 سال قانون‌خواهی در ایران 9

مظفرالدین شاه در روز افتتاح مجلس شورای ملی

نزد خود از آن تفاوت بسیار احساس حقارت می کردند و خواهان از میان برداشتن آن شکاف فزاینده بودند. دانشجویانی که برای شناخت بیشتر و آوردن تخصص ها اعزام شدند، و تدریجاً علوم انسانی را هم که در نخست برایش اعتباری قائل نبودند شامل شد، دیپلمات ها و  بازرگانان افکار و آرمانها و تفاوت ها را برای دوایر محدود اشرافی  نخبگان ایران بازگو می کردند.روزنامه های فارسی زبان در برلین و استانبول و قاهره و بمبئی ناشر و مبلغ افکار نو بودند. در میان همان نخبگان بود که آرمان های آزادیخواهانه و عدالت خواهانه و مشارکت بیشتر مردم در حاکمیت و کاسته شدن از شیوه های خودکامه شاهان، همچون ممالک فرنگ، ترویج و پسندیده شد.

این موضوع که کشور از نظراجتماعی وسیاسی هنوز آمادگی چنین تغییری را نداشت، صحیح می دانید ؟

بله،قاعدتاً کشور از لحاظ اجتماعی و سیاسی هنوز آمادگی برقراری دموکراسی به مفهوم غربی همزمان خودش را نداشت.در غرب نیز فرآیند دموکراسی به طور تدریجی ودر برخی نقاط به طور محدود آغاز شد و تکامل یافت و هنوز هم در تلاش برای تکامل بیشتر است. در ایران آن روز شمار بیسوادان ایران بیش از 95درصد بود،و سواد باسوادانش نیز محدود بود.دریافت ها بیشتر شفاهی و دیداری و از عمق کمتری برخوردار بود.چگونه می شد به تغییرات ریشه ای و دموکراتیک دل بست و به آن امید داشت؟

درواقع روشنفکران و آرمان خواهان ایرانی عجول و خوش خیال بودند. نکته بسیار مهم این است که دستیابی به دموکراسی در غرب مراحلی را طی کرده بود که در ایران هنوز طی نشده بود. مسئله مهم در غرب و خصوصاً در درجه نخست از حکومت قانون آغاز شد. در ایران نیز بر خلاف بسیاری از همسایگان، حاکمان قانون و بروکراسی و سازمان دولت و دارایی و خزانه ملی تا حدی زمینه داشت و در حکومت های ایرانی دیده می شد.قدم نخست برای دموکراسی برقراری حکومت قانون به جای اراده فردی است.

در قدم دوم دموکراسی خواهی در غرب از دیدگاه اقتصادی آغاز شد و تدریجاً رنگ فلسفی و سیاسی و اجتماعی یافت. یعنی مردمی که مالیات می دادند گفتند مالیات ما متعلق به ما است و باید با نظر نمایندگان ما برای ما خرج شود! یعنی بدون حضور و رأی نمایندگان ما از مالیات خبری نخواهد بود. این مشارکت در انگلستان زودتر تحقق یافت. مالیات و بودجه و تصویب نمایندگان مردم  به دموکراسی شکلی متفاوت از کشورهای استبدادی بخشید. وقتی روشنفکران و آرمانخواهان ایرانی تفاوتها را دیدند و خواهان آن شدند، از آن الگو برداری کردند بی آنکه توجه کنند که در ایران آن مراحل طی نشده بود و زمینه آن نیز وجود نداشت.

آنان که خود از طبقات بالای اجتماعی و فرهنگی ایران بودند و چندان تفاوت فرهنگی چندانی میان خود با برگزیدگان جامعه فرنگی نمی دیدند توجه نداشتند که چنان تشابهی میان توده مردم بیسواد و عقب مانده و روستایی وار ایرانی با همتایان غربی آنان وجود ندارد، و اینان هنوز در قالب های شبه فئودالی و در اسارت خوانین و سایر نیروهایی مؤثر با نفوذ منطقه ای و ایلاتی بودند که با  افکار و شیوه های دموکراتیک قرن ها فاصله داشت.

زمینه های اجتماعی ایران آن دوره را چگونه ارزیابی می کنید ؟

وضعیت اجتماعی ایران همان طور که اشاره شد بسیار دوگانه بود. یک طبقه ممتاز فرهنگی و اجتماعی البته بسیار رقیق و یک طبقه بزرگ عوام بی آزار و بدون مشارکت، که می توان آنان را روستاییان شهری و روستایی نامید! گروه اجتماعی مهمی که تحول و جنبش بزرگ مشروطه خواهی را رقم زد از میان همین قشر نازک مدنی برخاست که هیأت حاکمه را هم در اختیار داشت. به عبارت دیگر می توان گفت که بر خلاف منافع فردی و به سود منافع ملی و اجتماعی قدم برداشت. زمینه اجتماعی طبقه خاموش و نا آگاه عوام به قدری کم اثر بود که عناصر آن فقط پس از جهش به گروه نخست، به هر شکل و اتفاقی که گهگاه پیش می آمد، در درون آن اکثریت بزرگ خاموش رنج می بردند و نقشی نداشتند.

109 سال قانون‌خواهی در ایران 10

نمایندگان اولین دوره مجلس ملی

بازار،درباریان،روشنفکران؛کدام گروه پایگاه اصلی تفکر مشروطه خواهی ایرانیان بودند؟

مشکل این است که روشنفکران رادر کدام گروه قرار دهیم.روشنفکران هم درمیان درباریان بودند و خصوصاً در میان اشراف غیر درباری یا با فاصله بیشتر از درباریان و هم تا حدودی و به طور رقیق تر در میان بازاریان و هم در میان روحانیونی که بدون اینان اصولاً پیروزی جنبش مشروطه تحقق نمی یافت. فراموش نکنید که روحانیت سنتی ایران بی آنکه انحصاری باشد، در نفوذ  نوعی اشرافیت روحانی قرار داشت. برای مثال مرحوم خاندان سید محمد مجاهد طباطبایی از دودمان سراسر روحانی طباطبایی از زمان  صفوی برای تبلیغ تشیع از بعلبک لبنان به ایران دعوت شدند.  و سید محمد مجاهد بود که درمقام مرجعیت به همراه ملا احمد نراقی و دیگران فتوای جنگ علیه روسیان را صادر کردو پس از شکست ایران به عتبات رفت و به زودی درگذشت.

مشروطه ایران بسیار وامدار نوه همین مجتهد مجاهد است که خود فرزند سید صادق طباطبایی مرجع زمان ، و ضمناً از دوستان نزدیک میرزا ملکم خان، رجل سیاسی برجسته طبقه حاکمه و انتقال دهنده بسیاری از افکار آزادیخواهانه و مشروطیت طلبانه بود. به عبارت دیگر آیت ا... سید محمد طباطبایی روحانی ساده و نا آشنا با تحولات و افکار غرب نبود،بلکه با آگاهی های بسیار عبرت از گذشته و آنچه بر ایران رفته بود، خواهان نظامی قانونمند، همراه با برابری و عدالت و حرمت  ملی بود، و چنین بود که نقشی بزرگ در رهبری نهضت مشروطه ایران داشت. در درون دربار هم بودند شاهزادگانی که حامل و حامی افکار نو بودند. بازار کمتر به افکار نو توجه داشت، اما بزرگان بازار نیز تحت تأثیر افکار روشنفکران زمان و خصوصاً روحانیون روشنفکر تحول خواه بودند.

اخیرا دربسیاری از تحلیل ها می شنویم که گفته می شود دربارخودش نیز تمایل به مشروطه داشته اما روش ها اشتباه بوده است وروش های مشروطه خواهان منجر به  ضدیت دربار شده است.آیا این تحلیل را صحیح می دانید ؟

به نظر من دربار،یعنی فتحعلیشاه خصوصا درزمان اقتدار دربارولیعهدی عباس میرزا در تبریز،با اعزام دانشجو و تشکیل چند وزارتخانه، کوشید در تحکیم حکومت قانون که قدم نخست فرآیند دموکراتیک است نقش داشته باشد.این نقش دردوران امیر کبیر و آوردن دارالفنون تشدید شد.هنوز صحبت از دموکراسی نیست بلکه تحکیم حاکمیت قانون است.ناصرالدین شاه هم شیوه امیر کبیر را ادامه داد.

دارالفنون بعد ازمرگ امیرافتتاح شدودرتمام عصر ناصری به کار ادامه داد و تحصیل کرده های همین دارالفنون نقش اساسی در مشروطه داشتند. ناصر الدین شاه گرفتار تردید بود. خودش کشورهای فرنگ را دیده و شیفته آن شده بود، و می خواست ایران آن چنان باشد هر بار قدمی بر می داشت با مقاومت های سنت گرایان شهری یا با زیاده خواهی های روشنفکران دموکراسی خواه مواجه می شد و احساس خطر می کرد. با این حال در دوران ناصری تحولات اجتماعی با حرکتی کند اما مداوم زمینه را در طبقات بالاتر فرهنگی ایران برای تحول مدرن در قانونمداری سامانه مند فراهم کرد. نمی توان آن خواسته را مشروطه نامید اما تشدید قانونمداری بود. حتی همان شورای دولتی انتصابی نیز قدم بسیار مهمی تلقی می شد.

مشروطه خواهی ایرانیان را باید جنبش دانست یانوعی از انقلاب به حساب آورد؟

انقلاب چه از دیدگاه اقتصادی و اختلاف و مبارزه طبقاتی، و چه از دیدگاه فرهنگی سعنی شورش انتقامجویانه فرودستان و تحقیر شدگان جامعه علیه طبقه حامه ممتاز و با فرهنگ و سواد که شیوه زندگی متفاوت و حسد برانگیزی دارندعبارت است بره زیر آوردن و ریشه کنی طبقه و فرهنگ حاکم  و برآمدن طبقه سرکوب شده و فرودست و البته نا آشنا با امر حکومت و کشور داری و تلاش برای آغازی نو همچون از سرگیری از مرحله اختراع چرخ. جنبش از انقلاب مهمتر است.

زیرا با ایثار طبقه بالای فرهنگی جامعه رخ می دهد اما آثار آن از هر انقلابی بیشتر است، زیرا بدون تخریب و کشتار رخ می دهد و انتظام امور بر جای می ماند و کارشناسان و کاردانان به کار خود ادامه می هند و فقط کالبد حاکمه خودش را با شرایط عقلانی و مردمی وفق می دهد و زمینه را برای دموکراسی عمومی آماده می سازد.

اگر مشروطه خواهی را جنبش بدانیم،آیا شباهتی به جنبش های دیگر در تاریخ ایران دارد؟ مثل جنبش ملی شدن صنعت نفت یا جنبش تنباکو؟

از لحاظ شکلی بله،اما از لحاظ محتوایی فرق می کردند.دراینکه هردو ازمیان روشنفکران و قشر نازک فرهنگی جامعه برخاستند شباهت داشتند. مشروطه بر امری داخلی نظر داشت یعنی ستاندن مالکیت وحاکمیت از شاه و تحویل آن به ملت. جنبش نفت بر امری خارجی نظر داشت یعنی گسستن یوغ حقارت در برابر غرب که پس از شکست ایران از روسیه بر این کشور مستولی شده بود.

جنبش تنباکو بیشتر بیگانه ستیزانه بود و با نگرانی از کاسته شدن قدرت روحانیت، می خواست نشان دهد که چگونه این قشر بر افکار و دلهای عامه نفوذدارند و شاه در تصمیمات خود باید آنان را به حساب آورد.دخالت روحانیت مترقی درجنبش مشروطه قابل مقایسه با جنبش تنباکو نیست. در مشروطه نه ارتباط سیاسی با خارج مطرح بود ونه منافع و امتیازات تجاری، بلکه جلوگیری از خودکامگی شاه و افزودن بر اقتدار علما مطرح بود.

درباره خواست اصلی مشروطه خواهان ایرانی گزینه های بسیاری مطرح شده اند اما واقعا مشروطه خواهان به دنبال چه بودند؟آیا این تئوری که می گوید رضاشاه بخشی از خواسته های مشروطه خواهان راجامعه عمل پوشاند را باید پذیرفت؟

خواسته مشروطه خواهان که در مجلس اول تجلی یافت، تشکیل مجلسی برای قانونگذاری بود که به آن عدالتخانه می گفتند، که ادبیات زمان نشان می دهد محدود به دادگستری نبود. بلکه دادگستری نیز بخشی از قانونمداری آن می شد. نمایندگان هم به نسبت هایی از میان شاهزادگان و علما و اعیان و اشراف و اصناف و بازرگانان بودند. اثری هم از عوام خاموش دیده نمی شد.

109 سال قانون‌خواهی در ایران 11

سردر اولین مجلس ملی ایران

اشتباه رویکردی هنگامی رخ داد که آرمانخواهان ایرانی به ترجمه قوانین اساسی اروپایی پرداختند و کوشیدند آن معیارهای مدرن را در ایران سنتی و بیسواد حاکم کنند. آن نظام انتخاباتی با سهمیه های تعیین شده بر افتاد و انتخابات عمومی و دموکراتیک شد، در زمانی که در ایران دمو یعنی مردم هنوز به بلوغ گزینش مستقل نرسیده بودند و آرای شان را به دستور خوانین و یا فتاوی واگذار می کردند و مجالس در اختیار همان کسانی قرار می گرفت که مشروطه برای مبارزه با خودکامگی های آنان برقرار شده بود.

این گونه برداشت زودهنگام از دموکراسی موجب یک بار مصرف شدن آن در نخستین انتخابات عوامانه می شود.درموردنقش رضاشاه برخلاف ایام جوانی که تحت تأثیر شعارها و دشنام های رایج به او بودم،اکنون با دیدی بیطرفانه تر  فارغ از حب و بغض های رایج نقش او را درفرآیند نیل به دموکراسی می ستایم. توهم دموکراسی که از مشروطه برخاسته بود موجب هرج و مرج و آنارشیستی شده بود که وحدت و استقلال کشور را برباد داده بود.

رضاشاه بود که توانست آن راه غلط رفته را اصلاح کندو جریان را به مسیر طبیعی خود یعنی بستر ایران باز گرداند.

اگر رضا شاه نبود شاید کلنل محمد تقی خان پسیان یا حتی میرزا کوچک خان نیز آن راه را هموار می کردند. منتها فقط یکی از آنان باید سر بر می آورد و بقیه باید نابود می شدند تا ایران حفظ شود تا فرآیند دموکراسی وارد فاز اصلی خود یعنی قانونمداری بشود.

قانونمداری لازمه اش قدرت اجرایی و ضمانت اجرای انتظامی است. کار بزرگ رضاشاه برقراری آن ضمانت اجرا در قالب ارتش و ژاندار مر ی و پلیس بود، گرچه به آنها انتقادهایی هم می شود امادربرابر مزایای وحدت بخش آن به حساب نمی آید و  گام بعدی حفظ نمادین مجلس شورای ملی و تصویت مجموعه قوانینی است که موجب لغو واقعی کاپیتولاسیون و از میان رفتن بهانه های آن شد، و تا به آخر همان مجلس، بودجه ها، مالیات ها و قوانین مصوبه اش نماد حاکمیت ملی بودند.

سپس زمان آن بود که محتوای فرمایشی مجلس به محتوایی دموکراتیک تبدیل شود که نیاز به درک گزینش و انتخاب مستقلانه داشت. برای این کار نظام فرهنگی و آموزشی مترقی لازم بود که تا مقطع دانشگاه برقرار شد و اگر امروز تعداد دو، سه هزار نفری دانشجویان به بیش از چهار میلیون رسیده است نتیجه همان قدم نخست در جامعه بیسواد بودکه آموزگارانش را از مقطع 6ساله ابتدایی می گرفت.

دیگر وارد کردن نیمی از جامعه ایران،گرچه از طریقی غلط و خصومت آفرین، به عرصه کار و زندگی اجتماعی بود، که اکنون فرزندان همان دشنام دهندگان 60درصد صندلی های دانشگاه ها را اشغال کرده اند.هیچ یک از اقدامات رضاشاه ازسربازگیری تا ایجاد مدارس و آموزش اجباری تا مالیات گیری و صدور شناسنامه و غیره در زمان خود موجب محبوبیت او نشدبلکه می توان او را منفورترین حاکم در زمان حیات خودش دانست،خصوصاً آن که در نیمه دوم سلطنت آثار بیماری روانی قدرت دراو ظاهر شدوسرانجام نابودش کرد،که از آن بیماری هم دردراز مدت گریزی نیست.

آسیب هاوفواید مشروطه خواهی ایران را چه می دانید؟

به نظرمن مشروطه در رسالت مهم خودش پیروز شد. دولت به رسمیت شناخته شد. سلطنت، حاکمیت و مالکیت خودش را بر جان و مال مردم ازدست دادوحاکمیت قانون جایگزین آن شد.

جنبش مشروطه حرکتی غرور آفرین و افتخار آمیزبرای ملت ایران بود که نخبگانش در این حرکت در آسیا پیش قدم شدند و از همسایه پر ادعایش یعنی روسیه پیشی گرفتند. آنچه شکست خورد مشروطه نبود، بلکه سزارین کردن فرزند نارس مشروطه یعنی دموکراسی بود که هنوز امکان زنده ماندن و رشد طبیعی پیدانکرده بود و آزادی، آن هم با برخورد با رقابت های روس و انگلیس و جنگ اول جهانی  منجر با آنارشی و هرج و مرجی ویرانگر شد، که برقراری حاکمیت قانون  توسعه فرهنگی داروی درمان آن بود که به مرحله بعدی یعنی دموکراسی نرسید!