هدف مشوق های فرزندآوری کدام دهک ها هستند؟

هدف مشوق های فرزندآوری کدام دهک ها هستند؟ پوشش بیمه درمانی رایگان، اختصاص سبد تغذیه رایگان و افزایش مرخصی زایمان؛ اینها بخشی از تمهیدات در نظر گرفته شده برای افزایش فرزندآوری خانوارهای ایرانی هستند که اخیرا توسط شورای عالی انقلاب فرهنگی تصویب شده اند. در پی ابلاغ این مصوبه، مقالات متعددی در بیان حسن و قبح این بسته سیاستی نگاشته شده است که به نظر می رسد بسیاری از آنها دچار یک خطای ساختاری در ارزیابی این بسته هستند.

هدف مشوق‌های فرزندآوری کدام دهک‌ها هستند؟

به بیان دیگر، اگر چه به نظر می رسد که سه مورد فوق گام مثبتی در ارتقای سلامت جسمی و روانی مادران و فرزندان باشند، اما نمی توانند به تنهایی به عنوان سندی بر مثبت بودن آثار این طرح بر سلامت کل جامعه قلمداد شوند. به طور مشابه، موارد به ظاهر منفی این بسته سیاستی نیز نمی توانند دلیلی بر منفی بودن کلیت آن باشند.  هر بسته سیاستی هم آثار منفی دارد و هم آثار مثبت؛ و برای ارزیابی آن لازم است تاثیر آن در یک مدل «تعادل عمومی» بر متغیرهای اقتصادی بررسی شود. اگر چه متاسفانه چنین مدلی در مطالعات اقتصادی ایران بسیار به ندرت یافت می شود، اما در اینجا به بیان سوالات و چرخه هایی می پردازم که در اثر تصویب و اجرای این بسته سیاستی برخواهند آمد:  الف) گروه هدف سیاست گذار در این بسته سیاستی چه کسانی بوده اند؟ به طور خاص، آیا هدف افزایش فرزندآوری دهک های درآمدی خاصی بوده است؟ یا همه؟  آنچه در نگاه اول به ذهن می رسد، این است که مشوق های مصوب مورد اشاره، به سختی می توانند انگیزاننده دهک های درآمدی بالا یا حتی متوسط باشند. توضیح آنکه، بدون شک، «هزینه فرصت» و مخارج فرزندآوری برای دهک های مذکور، بسیار بیشتر از ارزش یک یا چند سکه طلا است. بنابراین، بعید به نظر می رسد که این سیاست گذاری، اثری به جز «تغییر زمان فرزندآوری به اندازه یک یا چند سال» بر خانوارهای مورد نظر داشته باشد.  برای مثال، خانواده ای را در نظر بگیرید که والدین آن در آستانه 24 سالگی قرار دارند و بنا دارند در آینده برای داشتن یک فرزند بیشتر اقدام کنند. وجود مشوق پلکانی در این بسته سیاستی، می تواند انگیزه این خانواده را برای فرزندآوری زودتر افزایش دهد؛ چرا که به واسطه تغییر چند ماهه برنامه بلندمدت شان، از مشوق های این مصوبه برخوردار می شوند (مثلا، اهدای سکه طلا به مادران زیر 25 سال، پیش بینی شده در ماده 3، بند 3_8).  آنچه در نگاه اول به ذهن می رسد، این است که مشوق های مصوب مورد اشاره، به سختی می توانند انگیزاننده دهک های درآمدی بالا یا حتی متوسط باشند. توضیح آنکه، بدون شک، «هزینه فرصت» و مخارج فرزندآوری برای دهک های مذکور، بسیار بیشتر از ارزش یک یا چند سکه طلا است اما، بسیاری از پزشکان، فرزندآوری در سنین 25 الی 30 سال را، به دلیل آمادگی جسمانی بالاتر مادران توصیه می کنند. سوال اینجا است که آیا فرزندآوری زیر 25 سال، عاملی بر افزایش مخارج درمان بلندمدت مادران این خانواده ها نخواهد بود و منجر به کاهش کیفیت زندگی ایشان نخواهد شد؟  نکته دیگر مرتبط با کاهش سن باروری زنان، اثر منفی آن بر ورود ایشان به بازار اشتغال است. مطالعات اقتصادی در کشورهای دیگر نشان داده اند که اگر ورود زنان به بازار کار به تعویق بیفتد، امکان دارد برای همیشه این قشر از جمعیت فعال خارج شوند. لذا، ارزیابی اثر تغییر زمان فرزندآوری بر بازار کار زنان در ایران ضروری به نظر می رسد.

هدف مشوق‌های فرزندآوری کدام دهک‌ها هستند؟ 2

ب ) اثر مشوق های نقدی بر فرزندآوری دهک های پایین درآمدی، قوی تر و قابل پیش بینی تر از سایرین است. هزینه فرصت در خانوارهای مورد نظر پایین تر است و وعده زمین (به ازای فرزند چهارم و بیشتر- ماده 3 بند16) انگیزاننده قوی تری نسبت به اهدای سکه های طلا به شمار می رود. اما به نظر می رسد این اثر هم در تعارض با بند 6 از ماده 2 این مصوبه است که بر «ارتقای کیفی جمعیت کشور» تاکید دارد.  توضیح آنکه، بعید است که افزایش فرزندآوری در دهک های پایین درآمدی، از اهداف اصلی سیاست گذار بوده باشد؛ چرا که چنین اتفاقی علاوه بر تشدید فقر در نسل فعلی، منجر به بازتولید فقر در نسل های بعدی خواهد شد. افزون بر آن، مطالعات اقتصادی بسیاری نشان داده اند خارج شدن زنان خانواده های فقیر از بازار کار (مثلا، در اثر فرزندآوری زیاد) منجر به کاهش قدرت چانه زنی ایشان در خانواده می شود، که افزایش مخارج ناسالم از قبیل اعتیاد و الکل و کاهش مخارج سلامت و آموزش فرزندان را به دنبال دارد. همچنین، این مطالعات نشان داده اند که افزایش 10 درصدی فرصت های شغلی مادران خانوارهای فقیر، منجر به افزایش 10 درصدی سلامت دختران شان می شود. لذا، با توجه به تمامی آثار منفی مترتب بر فرزندآوری در دهک های پایین درآمدی، به نظر می رسد اثر احتمالی مشوق های نقدی بر این خانوارها از آثار ناخواسته جانبی این طرح باشد که مورد نظر سیاست گذار نبوده است.  ج) بند 13_5 از ماده دوم این بسته سیاستی، افزایش قابل توجه مدت مرخصی استعلاجی زایمان برای زنان را پیش بینی می کند. بدیهی است که این امر بر تمایل کارفرمایان بر استخدام زنان (در مقایسه با استخدام کارکنان مرد) اثر منفی خواهد گذاشت.  سخن آخر اینکه، اثر شرایط نامطلوب اقتصادی بر افزایش سن ازدواج و کاهش فرزندآوری خانوارها را نمی توان نادیده گرفت. بدیهی است که تصمیم به ازدواج و در پی آن فرزندآوری افراد با اطمینان یا عدم اطمینان ایشان درباره شغل و درآمد آینده شان گره خورده است. لذا، شاید مهم ترین عامل در کاهش نرخ رشد جمعیت، رشد پایین اقتصادی و تصویر مبهم آینده است و متاسفانه هیچ مطالعه جامعی در این زمینه انجام نشده است.   هر بسته سیاستی هم آثار منفی دارد و هم آثار مثبت؛ و برای ارزیابی آن لازم است تاثیر آن در یک مدل «تعادل عمومی» بر متغیرهای اقتصادی بررسی شود. اگر چه متاسفانه چنین مدلی در مطالعات اقتصادی ایران بسیار به ندرت یافت می شود به علاوه لازم به تاکید است طرح کنترل جمعیت که در سال های پایانی دهه 60 در ایران اجرا شد، مستقل از مثبت یا منفی بودن آن، می تواند به عنوان یک تکانه خارجی برای مطالعه رفتار خانوارهای ایرانی در نظر گرفته شود. گفتنی است که معدود مطالعات ارزشمندی که درباره اثر طرح مذکور بر خانوارهای روستایی انجام شده است حاکی از اثر اقتصادی مثبت اما بسیار کوچک آن (حتی بر دهک های پایین درآمدی) بوده است.  با توجه به مطالعه فوق، عامل اصلی در کاهش نرخ رشد جمعیت روستایی در سال های دهه 70 را باید در مواردی به جز سیاست کنترل جمعیت جست و جو کرد. ابزارهای علم اقتصاد می تواند به سیاست گذاران در تبیین دقیق تر این سوال کمک کند که آیا سیاست های مشابهی برای کنترل یا تشویق افزایش جمعیت اساسا می تواند عامل تعیین کننده بر کاهش یا افزایش نرخ رشد جمعیت باشد یا متغیرهای کلان اقتصادی، از قبیل بیکاری و تورم نقش اساسی را در تصمیم گیری خانوارها ایفا می کنند. این امر می تواند موضوعیت یا عدم موضوعیت سیاست مشوق های نقدی را (که بار مضاعفی بر کسری های مزمن بودجه به شمار می روند) روشن کند. بخش اجتماعی تبیان اخبار اجتماعی، صفحه اجتماعی - tebyan.net