«مطهری» ها؛ قربانی تندروی ها

روزنامه شرق - آمنه شیرافکن . لیلا ابراهیمیان: دو کتاب روی میز است، یکی «فوتبال علیه دشمن» و دیگری «ملت ها چگونه شکست می خورند». روزنامه «شرق» زیر دستش ورق می خورد، همان صفحه اول ماجرای نیمه کاره ماندن سخنرانی علی یونسی، زیر دستش می ماند. از چرایی ماجرا می پرسد و زیرلب می گوید: «نباید صحنه را ترک کرد؛ تندروها دلشان می خواهد افراد عقب بنشینند، باید در برابر تندروی ها ایستاد، نباید صحنه را خالی کرد».

«مطهری» ها؛ قربانی تندروی ها

روبه روی ما «علی مطهری» است. مرد جنجالی این روزهای بهارستان. هنوز چندماه از نیمه کاره ماندن سخنرانی اش در صحن علنی مجلس و حاشیه های فراوان آن روز نگذشته اما به رسم پدر، زبان تندوتیزی در نقد مسائل روز دارد و نیم نگاهی به شرایط روز جامعه. گفت وگو با او روایت مختصری است از زندگی «شیخ خراسانی». پدرش را بیش از هر صفت دیگری با عبارت «مصلح» توضیح می دهد و تأکید دارد که در حوزه هایی چون آزادی بیان و تفکر، آرای شهید مطهری نزدیک به اصلاح طلبان است. بااین حال معتقد است که «مطهری در قالب های مرسوم چپ و راست امروز جامعه ایران نمی گنجد» و ویژگی بارز شهید مطهری را نقد مدام مسائل علمی و اجتماعی و خروج از سکوت درباره نکته های اصلی و چالشی مسائل روز عنوان می کند. آیت الله مطهری قربانی تندروی گروه فرقان شد و علی مطهری نیز زیر فشار برخی تندروها قرار دارد. درباره اینکه چطور از پدر تا پسر، کماکان نحله های تندروی در ایران معاصر تداوم یافته، با او به گفت وگو نشسته ایم و مطهری بازخوانی برخی تعالیم اسلامی برای این نوع مخالف ها را توصیه کرده و آنها را دوست نادان انقلاب می داند. بااین حال تأکید دارد که با گفت وگو با همین افراد هم سوءتفاهم ها برطرف خواهد شد.

ورود شهیدمطهری به عرصه عمومی با چه اولویت هایی صورت گرفت؟

روشن است که تحصیل علوم اسلامی هدف نهایی آیت الله مطهری نبود. مثلا این طور نبود که فلسفه را به خاطر فلسفه یا فقه را به خاطر فقه بخواند و به طورکلی علم را برای علم بخواهد بلکه علم و فلسفه از نظر ایشان وسیله ای بود برای هدف های انسانی و مقدس، گرچه تحصیل علم برای علم و به خاطر حقیقت جویی، خودش دارای ارزش است.

و چطور شد که شهید مطهری از علوم اسلامی به تدریس فلسفه در دانشگاه روی آوردند؟

شاید نیاز آن روز را بیشتر فلسفه می دیدند و علاوه بر این استاد فلسفه کمتر پیدا می شد و دانشگاه هم احتمالا بیشتر به آن احتیاج داشته است. به هرحال اگر ایشان فیلسوف شد، هدفشان بدون شک این بوده که از آن برای هدایت جامعه و اصلاحات اجتماعی و آرمان های اسلامی استفاده کند، یا اگر فقیه شد برای این بوده که از فقه برای درمان دردهای اجتماع بهره گیرد، یعنی دردهای جامعه را درک کند و بعد با این ابزارها به درمان بپردازد. من شخصیت ایشان را به سیدجمال الدین اسدآبادی تشبیه می کنم که درد جامعه اسلامی را تشخیص داده بود و راه حل ارائه می کرد، اما آن مقدار که شهید مطهری نظام فکری خود را ارائه داد، او موفق به این کار نشد؛ یعنی آن مقدار که شهید مطهری اندیشه های خود را درباره نظام اعتقادی و نظام خانوادگی و سایر نظام های اسلامی مورد نظر خود بیان کرده، سیدجمال نتوانسته است. عنوانی که می تواند شخصیت شهید مطهری را دربر بگیرد عنوان «مصلح» است. به نظر من «فقیه» یا «فیلسوف» عنوان دقیقی نیست که همه شخصیت ایشان را شامل شود.

البته همه اینها را داشت، همان طوری که امام (ره) در معرفی شخصیت ایشان فرمودند: «متفکر و فیلسوف و فقیه عالی مقام، اسلام شناس عظیم الشأن». اینها همه درست است، اما ایشان فیلسوفی نبود که به این اکتفا کند که چند دوره کتاب «اسفار» ملاصدرا یا «مکاسب» شیخ انصاری یا «کفایه» آخوند خراسانی را تدریس کرده است. البته تربیت طلبه، خوب و لازم است و شاید کسی رسالت و توان خود را همین تشخیص داده باشد، ولی شهید مطهری رسالت خود را بالاتر از این می داند و همین امر از ایشان یک شخصیت جامع ساخته است. اگر کسی پای درس فلسفه ایشان می نشست فکر می کرد شهید مطهری جز فلسفه چیزی بلد نیست؛ چراکه او در آن کلاس محو فلسفه بود. همین طور در فقه و اصول و تفسیر و کلام، اما وقتی به جامعیت شخصیت ایشان توجه می کنید که علاوه بر اینها یک خطیب زبردست و یک نویسنده توانا و یک عارف و زاهد و نیز یک مجاهد بود، واقعا تعجب می کنید. ایشان مصلح اجتماعی بود و نسبت به وضع جامعه بی تفاوت نبود. وقتی آسیب جامعه را می‎دید بی تفاوت نبود و خود را مسئول می دانست. درد جامعه و انسان را داشت؛ مثلا وقتی انحرافی در انقلابیون مثل سازمان مجاهدین خلق و گروه فرقان می دید، عکس العمل نشان می داد. البته آن زمان علمای دیگری هم بودند و این مسائل را می دیدند، ولی یا دقت نظر ایشان را نداشتند و انحراف را درک نمی کردند یا آن احساس مسئولیت را نداشتند و گاه هر دو را داشتند، اما شجاعت ابراز را نداشتند.

«مطهری» ها؛ قربانی تندروی ها 2

و البته همین موضع گیری ها هم برای شخص ایشان هزینه بر شد.

بله، در دهه 5٠ مخالفت با سازمان منافقین به معنی انتحار سیاسی و اجتماعی بود؛ چون این گروه در بین جوانان و مردم و حتی برخی علما مقبولیت داشت، اما ایشان نسبت به تفسیر مادی از دین و خلوص فکری نهضت اسلامی حساسیت نشان می داد. یادم هست که جزوه های گروه فرقان در دانشگاه به عنوان اسلام انقلابی و حتی «راه امام» دست به دست می شد، اما در همان زمان شهید مطهری احساس خطر می کرد و هشدار می داد. در مقدمه چاپ هشتم کتاب «علل گرایش مادیگری» با زبان نرم و ملایم این اشکال ها را بیان کرده و حتی خطاب «عزیزان من» را نسبت به گروه فرقان به کار می برند و اینکه بیایید با هم صحبت کنیم، اما آنها پیغام فرستادند که اگر به این کار ادامه دهید برخورد فیزیکی می کنیم.

شهیدمطهری نواندیش دینی است یا در ردیف احیاگران است؟

هردو تعبیر درباره ایشان صدق می کند. از آن نظر که نگاه جدیدی به مسائل دینی داشته اند می توان ایشان را نواندیش دینی دانست و از آن نظر که تفکر اسلامی را احیا کرده اند می توان تعبیر احیاگر دین را درباره ایشان به کار برد.

شما از تعبیر مصلح اجتماعی استفاده کردید. لطفا درباره ریشه این واژه بفرمایید و اینکه اصلاح طلبی در اندیشه شهیدمطهری چه جایگاهی داشت و نسبت مطهری با گفتمان اصولگرایی و اصلاح طلبی چیست؟

شهیدمطهری به معنای امروزی در هیچ کدام از این قالبها نمی گنجد. نمی توان ایشان را در قالب اصولگرایی و اصلاح طلبی مصطلح محدود کرد. اصول و مبانی فکری که شهید مطهری بر آن تأکید داشت برخی در گفتمان اصلاح طلبی و برخی در گفتمان اصولگرایی به‎کار می رود. مثلا سبک زندگی اسلامی، اجرای احکام اسلام و استقلال فرهنگی در گفتمان اصولگرایی قوی تر است اما مسائلی مثل آزادی بیان و آزادی منتقد و مخالف در اظهارنظر و دفاع از حقوق مردم در مقابل حقوق حکومت و حاکم مسائلی است که بیشتر در گفتمان اصلاح طلبی می گنجد. یعنی هر یک از این دو گفتمان بخشی از گفتمان شهید مطهری را پوشش می دهد و هر دو گفتمان اصول گرایی و اصلاح طلبی با مقیاس اندیشه های شهید مطهری ناقص است.

شما در اول صحبتتان به این نکته اشاره داشتید که شهیدمطهری سراغ تحصیل فلسفه و فقه و سایر علوم اسلامی رفت و از طرفی در پی ارائه درمان هایی برای دردهای اجتماع بود. به نظر شما این تقدم و تاخر به چه صورتی بود؟ یعنی برای جامعه بود که ایشان سراغ علوم دینی رفت یا اینکه پس از فراگیری علوم دینی برای پیداکردن راه حل مشکلات اجتماعی وارد فقه الاجتماع شد؟

انگیزه ایشان برای تحصیل علوم دینی علاقه شخصی بوده و گویی رسالتی در این زمینه برای خود احساس می کرده است. آثار هوش و استعداد از کودکی و نوجوانی در ایشان هویدا بوده. بعضی از بزرگان فریمان و اقوام نزدیک به خاطر همین می گفتند او باید «اداری» شود. اداری شدن در آن زمان مثل دکتر و مهندس شدن در این زمان بوده است. اما در همان دوره سختگیری رضاشاه به روحانیت، ایشان در ١٢-١٣ سالگی می گوید من می خواهم طلبه شوم. با وجود همه آن مخالفت ها به حوزه علمیه مشهد می رود و بعد از سه سال حادثه مسجد گوهرشاد رخ می دهد و به فریمان برمی گردد و یک سال در آنجا به مطالعات خود ادامه می دهد و بعد باز با وجود مخالفت ها به حوزه علمیه قم می رود. خود ایشان در درس فلسفه تاریخ می گویند این چه نیرویی بود که با وجود همه آن مخالفت ها من به تحصیل علوم دینی پرداختم.

شاید نتیجه گیری می کردند که خداوند همیشه از راه های متعدد دین خود را حفظ می کند. ایشان از بخت خوش با استادان خوبی همنشین می شود. در فقه و اصول استادش آیت الله بروجردی بود که شهید مطهری و آیت الله منتظری دو شاگرد برجسته آیت الله بروجردی بودند. البته مقام فقهی شهید مطهری به دلیل مهاجرت ایشان از قم به تهران خیلی مورد توجه قرار نگرفته است. امام هم در توصیف شهید مطهری گفته اند «فقیه عالی مقام». چون امام می دانستند شهید مطهری از نظر فقهی مقام بالایی دارد، اهل فن هم این را می دانند. بعضی از آثار ایشان هم فقهی است مثل مسئله حجاب و نظام حقوق زن در اسلام و مسئله ربا و بانک و نظام اقتصادی اسلام. اما طبعا چون به تهران می آیند و در دانشگاه فلسفه تدریس می کنند، بُعد فقهی ایشان کمتر بروز پیدا کرده است. در فلسفه ملاصدرا و علم اصول و اخلاق به مدت ١٢ سال از امام خمینی بهره برد و شاگرد خاص ایشان بود که امام به حجره وی رفت وآمد می کرد و باز در فلسفه خصوصا فلسفه ابن سینا از محضر علامه طباطبایی استفاده کرد و در اخلاق و تهذیب نفس از مرحوم حاج میرزا علی آقا شیرازی بهره ها برد. یعنی ابتدا از نظر علمی و روحی خوب ساخته شد و بعد شروع به قلم زدن و سخنرانی کرد. لذا می بینید شهید مطهری در طول دهه ها فعالیت علمی و اجتماعی و مذهبی نظراتش را تغییر نمی داد اگرچه گاهی تکمیل می کرد. وقتی ایشان اسلام‎شناس شد و اسلام هم مکتبی است که وارد همه شئون زندگی بشر شده است، طبیعی است که ایشان وارد مسائل اجتماعی شده باشد.

«مطهری» ها؛ قربانی تندروی ها 3

تا زمان حیات آیت‎الله بروجردی روحانیت کمتر در سیاست دخالت می کرد و برای همین هم در موارد متعددی ایشان بر عدم دخالت در سیاست تأکید داشتند. اما در زمان فعالیت گروه فداییان اسلام، شهید مطهری از آنها تلویحا و گاه صریح حمایت می کنند. این رفتار را چگونه ارزیابی می‎کنید؟

البته آیت الله بروجردی مخالف دخالت در سیاست نبودند بلکه آن زمان را که اساس حوزه علمیه در خطر بود برای اقدام جهت سرنگونی شاه و تشکیل حکومت اسلامی مناسب نمی دانستند. اما حمایت یا عدم حمایت از فدائیان اسلام به روحیات افراد نیز برمی گردد. در مسائل علمی، هر کسی می تواند نظر خود را داشته باشد. روالی که الان هم در حوزه های علمیه هست، این است که نقدها را با صراحت بیان می‎کنند. اگر کسی شاگرد یک استاد بزرگ باشد بنا نیست حتما از حیث نظرات علمی و بینش اجتماعی عین یا شبیه آن استاد شود. مثلا شهید مطهری با وجود علاقه زیاد به امام، خیلی جاها در جریان انقلاب نظر مخالف خود را اعلام می کرد و گاهی موجب تغییر نظر امام می شد. مثل آنچه در ابتدای پیروزی انقلاب در برخی انتصاب ها اتفاق افتاد. نمونه اش اینکه امام می خواستند مرحوم آقای لاهوتی را به عنوان رییس کمیته های انقلاب اسلامی منصوب کنند اما شهید مطهری ایشان را قانع کردند که آقای مهدوی کنی را انتخاب کنند. یا در مورد فداییان اسلام شهید مطهری واسطه ای بین مرحوم آیت الله بروجردی و فداییان اسلام بودند. ایشان حرکت کلی فداییان را قبول داشت و نواب صفوی بسیار به شهید مطهری علاقه مند بود اما آن شهید آنها را از تندروی باز می داشت.

پس چطور با وجود توصیه استاد، فداییان در مسیر دیگری حرکت می کنند؟

توصیه های شهید مطهری مؤثر بود و آنها را تا حد زیادی از درافتادن با آیت الله بروجردی بازداشت. اگر به کتاب «خاطرات من از استاد شهید مطهری» نوشته مرحوم حجت الاسلام دوانی مراجعه کنید، این مطلب بهتر دریافت می شود.

یعنی شهید مطهری به مواضع آنها انتقاد داشت؟

بله، به روش آنها انتقاد داشت ولی هدف آنها را که ایجاد حکومت اسلامی بود قبول داشت. شهیدمطهری فداییان را نصیحت می کرد با آیت الله بروجردی درنیفتند اما اطرافیان آیت الله موضوع را به ایشان بد منتقل می کردند و این باعث شد که رابطه شهید مطهری با استادش مقداری آسیب ببیند، هم به خاطر مسئله فداییان اسلام و هم به دلیل بعضی اندیشه های اصلاحی درباره حوزه که امام خمینی(ره) هم این اندیشه ها را داشتند. اطرافیان آیت الله بروجردی به گونه ای وانمود کرده بودند که یک تصویر ذهنی بدی از اقدامات شهید مطهری در آیت الله بروجردی ایجاد شده بود و آن شهید از این موضوع آزرده بود. آیت الله منتظری برای من تعریف می کردند که شهیدمطهری نامه ای به من دادند که به آیت الله بروجردی برسانم. من رفتم در حالی که خیلی از علما نشسته بودند. نامه را دادم ولی آیت الله بروجردی نگرفت. یعنی ذهن ایشان را نسبت به شهیدمطهری مشوش کرده بودند. به هرحال اینکه کسی به اصلاحات اجتماعی توجه می کند یا نمی کند، مقداری به روحیات افراد بستگی دارد. ایشان از دوره طلبگی دغدغه اجتماعی داشته. وقتی به جامعه وارد می شود این اندیشه قوت می گیرد.

گفته می شود یکی از دلایلی که استاد مطهری از قم به تهران آمد علاوه بر آنچه گفته شد، اختلاف ایشان با روحانیون سنتی درباره حجاب بود، در واقع گویا نظرات ایشان چندان خوشایند سنتی ها نبود. این اختلاف نظرها در چه مواردی بود؟ علت این هجرت چه بود؟

چنین چیزی صحت ندارد. آن موقع هنوز بحث حجاب مطرح نبود. علت مهاجرت ایشان به تهران سه چیز ذکر شده است. یکی همین اختلاف با اطرافیان آیت الله بروجردی، دیگر گشایش مادی و معیشتی و سوم تمایل خود ایشان برای آنکه فضای بهتری برای تحقیق و مطالعه داشته باشند. ممکن است هر سه عامل دخیل بوده باشد. ایشان موقعی به تهران مهاجرت می کند که استاد برجسته حوزه علمیه بوده و خیلی ها پیش بینی می کردند که ایشان در آینده مرجع تقلید می شوند، چرا که مقام علمی و معنوی و هوش و استعدادش آشکار بود. در قم به «شیخ خراسانی» مشهور بودند و طلاب هر سؤالی داشتند می گفتند برویم از شیخ خراسانی بپرسیم، همان طور که آیت الله منتظری به شیخ اصفهانی مشهور بود. به هرحال ایشان در چنین شرایطی تصمیم به مهاجرت می گیرد و به تهران می آید. این تصمیم حاکی از روح بزرگ ایشان است که بخواهند در تهران به عنوان یک روحانی جوان ناشناخته از صفر شروع کرده و دوباره تلاش کنند. آدم قوی هرجا برود راهش را باز می کند. این مهاجرت خیلی در ورود ایشان به عرصه اجتماعی مؤثر بوده است. در تهران با سه گروه ارتباط پیدا می کنند؛ یکی توده مردم به دلیل منابری که می رفتند، دوم روحانیون و طلاب به خاطر درس هایی که در مدرسه سپهسالار، مدرسه مروی و... می دادند و سوم قشر تحصیل کرده دانشگاهی. بنابراین با مسائل اجتماع و سؤالات مطرح برای توده مردم و قشر روشنفکر آشنا می شوند. از جمله مسئله «اسلام و نیازهای زمان» که احکام اسلام به عنوان یک امر ثابت چگونه با تحول زمان به عنوان یک امر متغیر انطباق پیدا می کند؟ یا مسئله حجاب یا رابطه اسلام و ایران. اگر در قم می ماندند شاید وارد این مسائل نمی شدند.

«مطهری» ها؛ قربانی تندروی ها 4

یعنی خروج ایشان رهاورد داشته؟

بله، اثر اصلاحی فکری و اجتماعی داشته است.

شما یک بار در یکی از مصاحبه هایتان گفته بودید اگر شهیدمطهری زنده بودند برای آقایان بازرگان و منتظری این اتفاق نمی افتاد. آیا شهید مطهری بر امام و گروه های دیگر سیاسی این قدر تأثیرگذار بود؟

بله قطعا. ایشان خیلی بر امام تأثیرگذار بود. امام حرف ایشان را قبول داشتند؛ به دلیل قوت فکری و ارتباطات ایشان با گروه های سیاسی و اجتماعی و شناخت درست از آنها. امام در نامه ای به شهید مطهری می گویند چون شما اینها را خوب می شناسید این کار را از طرف من انجام دهید. از اینها مهم تر امام به تقوای شهید مطهری اعتقاد داشت و ایشان را فردی مهذب می شناخت و می دانست که نفع شخصی را دنبال نمی کند و به مصلحت اسلام و اجتماع فکر می کند. می توان ادعا کرد که اگر استاد مطهری شهید نمی شد بسیاری از حوادث انقلاب به شکل دیگری اتفاق می افتاد. این مطلب برای کسانی که ایشان را می شناختند و رابطه ایشان با امام را می دانستند یک امر روشن است.

یعنی حذف فیزیکی ایشان باعث برخی اتفاق ها شد؟

بله. یک مانع بزرگ برداشته شد. ایشان جلو خیلی از تندروی ها را می گرفت. همان طورکه در داستان ورود امام به ایران، بنا بود یکی از وابستگان مجاهدین به عنوان نماینده خانواده شهدا پیامی را قرائت کند. با اطرافیان امام در پاریس هماهنگ کرده بودند؛ ولی شهید مطهری قبول نکرد، چراکه آن سخنرانی به نوعی رسمیت بخشیدن به آنها بود که سران آنها در واقع کمونیست بودند و از اسلام به عنوان ابزار استفاده می کردند. همین روش شهید مطهری باعث شد که آنها این مانع را از سر راهشان برداشتند. امام هم بعد از دقایقی پیغام دادند که هر چه آقای مطهری می گوید همان طور عمل کنید و غائله ختم به خیر شد. منظور من این است که ایشان واقعا روی مواضع خود می ایستاد، چون نگاه ایدئولوژیک داشت نه نگاه سیاسی و امام هم این را می دانست.

آزادی بیان یکی از مؤلفه هایی است که شهید مطهری در کتاب «آینده انقلاب اسلامی ایران» روی آن تکیه دارند و می گویند: «در جمهوری اسلامی هیچ محدودیتی برای افکار وجود ندارد». آیا به نظر شما این رفتار با این اندیشه ها در تعارض نیست؟

ایشان معیار داشت و معیار ایشان مسئله صداقت و عدم نفاق بود. نمی گفت همه مثل من فکر کنند. در مقدمه جلد پنجم اصول فلسفه از نظرات آقای مهندس بازرگان راجع به توحید و نبوت و معاد انتقاد می کنند، در عین حال در آستانه پیروزی انقلاب، ایشان را به عنوان نخست وزیر دولت موقت به امام معرفی می کنند که یک تدبیر عالی به نفع انقلاب بود. ایشان می گفت مهندس بازرگان صداقت و حسن نیت دارد و نفاق در او نیست. اگر اشکالی در نظریات او درباره توحید و نبوت و معاد هست به علت بینش علمی تجربی و ناآشنایی وی با فلسفه است. اما درباره سازمان مجاهدین می گفتند اینها تغییر ایدئولوژی داده اند و دروغ می گویند و از اسلام و قرآن به عنوان ابزار استفاده می کنند. اینها نفاق دارند. البته نظر شهید مطهری این بود که اینها هم حق اظهار نظر دارند اما حق ندارند پست کلیدی را اشغال کنند. تأکید آیت الله مطهری این بود که اگر مارکسیست هستید با تابلوی خودتان فعالیت کنید، نه با تابلوی اسلام و آیات قرآن که مردم فریب بخورند.

شما فکر نمی کنید که این مباحث در فضای منتهی به انقلاب که گروه های سیاسی و افراد، خوش بینی خاصی به آینده سیاسی خود داشتند، مطرح شده است؟ و شاید خود ایشان بعدا به چالش برمی خوردند.

نه، این یک اصل کلی و عقلی است. شما می توانید فعالیت کنید اما مردم را فریب ندهید. مثلا اگر کمونیست هستید به اسم حزب اسلامی فعالیت نکنید. البته اینکه برخی از این گروه ها بعدا دست به سلاح بردند، صورت مسئله را تغییر می دهد.

به نظر شما اجازه ندادن به خوانده شدن پیام به معنای محدودیت در کنشگری سیاسی نیست؟

ببینید، در روز ورود امام اگر پیام به وسیله مجاهدین خوانده می شد به معنای رسمیت بخشیدن به آنها بود. اما مانعی برای اینکه خود آنها مراسم جداگانه ای را برگزار کنند و در آن مراسم پیام بخوانند، وجود نداشت.

به نظر می رسد استاد مطهری با الگوهای مدرن سیاست مثل تأسیس حزب مخالف بودند.

نه، ایشان با نفس تشکیل احزاب مخالف نبودند.

«مطهری» ها؛ قربانی تندروی ها 5

ولی در موضوع حزب جمهوری اسلامی مخالفت هایی داشتند.

بله، دلیل مخالفت ایشان با حزب جمهوری اسلامی آن بود که همه اعضای مؤسس آن روحانی بودند. ایشان می گفتند روحانیت باید در قالب خود کار کند. روحانیت مال همه جامعه است و شأن روحانیت بالاتر از تشکیل حزب است و باید در قالب تشکیلات روحانیت کار کنند. امروز هم من شخصا با این مطلب که جامعه مدرسین حوزه علمیه قم و جامعه روحانیت مبارز تهران محور تشکیلات اصولگرایی قرار گیرد مخالف هستم.روحانیت باید فراگیر بوده و حالت پدرانه داشته باشد و خود را در یک گروه سیاسی محصور نکند، باید چتری باشد بر سر اصولگرا و اصلاح طلب. امام هم می گفتند: «اینکه روحانیت بخواهد حزب تشکیل دهد یعنی چه؟ یعنی مثل مظفر بقایی شود که او یک حزب و اینها هم یک حزب داشته باشند؟» به هرحال روحانیت باید همه اقشار جامعه را دربر بگیرد.

همین که جامعه روحانیت بیشتر در حوزه فلسفه و فقه متمرکز می شوند و کمتر به مسائل سیاسی و اجتماعی علاقه مند شده و اظهارنظر می کنند دلیلش چیست؟ فکر نمی کنید اگر غیر از این بود، ما احتمالا با تنوع و تکثر نظرات بیشتری مواجه بودیم و در فضای جامعه بیشتر نمود پیدا می کرد.

البته ورود روحانیت به سیاست به معنی واقعی آن خوب است اما ورود آن به معنی سیاست بازی و گروه گرایی خوب نیست. آنهایی هم که وارد می شوند، باید حالت فراگیری خود را حفظ کنند. مشکلی که گفتید، به نگاه بسته برخی از روحانیون برمی گردد. آنها گاهی برخی اصلاح طلبان را در ردیف مشرک و ضدانقلاب قرار می دهند یا هر منتقدی را ضدنظام به حساب آورده و می گویند ما کاری به اینها نداریم. این روش درست نیست. در خیلی از اصولگراها این نگاه وجود دارد که اصلاح طلب مساوی است با ضدنظام و این کاملا اشتباه است. هردو گفتمان نقاط مثبت و منفی دارند و روحانیت باید با مشی و رفتار پدرانه همه را جذب کند.

واقعه شیراز به گفته خودتان به نوعی تلاش برای حذف فیزیکی شما بود از سوی تندروها. پدر شما نیز قربانی نگاه تندروانه در دوره خودشان شده اند. چطور شده که با گذشت دهه های مختلف، کماکان رویکردهای تندروانه به این شکل و شدت در جامعه ترویج می شود؟

البته معلوم نیست که قصد آنها حذف فیزیکی بوده ولی کارشان خشونت آمیز بود و ممکن بود حادثه ناگواری اتفاق بیفتد. شاید ضروری است تعلیمات اسلامی برای این دسته از دوستان انقلاب بازخوانی شود. اگر کماکان تندروی در جامعه ما خریدار دارد، یعنی روش تربیتی ما اشکال داشته است. آموزش های فکری باید درست باشد. اگر فردی در بین ٢٠٠ موضوع، در یک موضوع، نظری مخالف نظر ولی فقیه داشته باشد طوری برخورد می کنند که او را از همه حقوق اجتماعی محروم می کنند و می گویند آن فرد ضدنظام است. در قتل ستار بهشتی عده ای گفتند «به مخالف که نمی شود جایزه داد». ولی نمی شود برای یک وبلاگ نویس که کارش تأثیری هم نداشته است، چنین سرنوشتی رقم زد. ما هم نمی گوییم به مخالف جایزه بدهند اما باید رویه ای لحاظ شود که کار هرکس در حد خودش دیده شود. صرف مخالفت به معنی ضرورت نابودشدن افراد نیست.

یعنی نیاز به بازخوانی آموزه های دینی داریم؟

بله، اینکه چگونه به حقوق افراد احترام بگذاریم، رابطه حکومت با مردم چگونه باید باشد، اینکه ما فقط مسئول دفاع از حقوق نظام نیستیم، بلکه از حقوق مردم هم باید دفاع کرد. عده ای از اصولگرایان فقط نگران حقوق نظام هستند و مدام از نظام می گویند، درحالی که ما باید از حقوق مردم هم صیانت کنیم. این حرف ها برای این قشر گفته نمی شود. اینها دوست انقلاب اند، اما دوستان نادان که آموزش بدی دیده اند.

آقای مطهری قبول دارید گاهی آموزش تندروی به طور هدفمند و آگاهانه انجام می شود و برای همین، افراد قربانی تندروی ها می شوند؟ می شود گفت سال هاست که جامعه ما از این بیماری مزمن رنج می برد و برای درمان آن فکر جدی نشده، چرا به درمان تندروی آن گونه که بایسته است، نیندیشیده ایم؟

اینها دوستان انقلاب اند، اما دوستان نادان. با این رفتارشان به انقلاب ضربه می زنند و اغلب از طریق بعضی از افراد زیرک که پشت پرده هستند از آنها سوءاستفاده می شود. کسی که در شیراز این کار را می کند بدون شک فکرش این است که کار خوبی انجام می دهد و از اسلام و انقلاب دفاع می کند یا مانع فعالیت یک منحرف شده. شک نکنید که اگر با همین افراد به صحبت بنشینید، قانع می شوند. همان طور که بارها اتفاق افتاده و آخر هم روبوسی می کنند و می روند. با این سیاست ها بخشی از نسل جوان از کانون های مذهبی و فرهنگی فاصله می گیرند و برخی افراد فرصت طلب به این کانون ها نزدیک می شوند.

نظام مطلوب مورد نظر شهید مطهری چه ویژگی داشته و چه بخشی از گفتمان ایشان امروز مغفول مانده است؟

جامعه ما به نقطه ایده آل خود نرسیده، گرچه در برخی حوزه ها پیشرفت خوبی داشته است؛ مثلا در مسئله عدالت کارهای خوبی در جهت کم کردن فاصله رفاهی روستاها با شهرها در طول ٣6 سال گذشته انجام شده، اما در عین حال شکاف طبقاتی و رانت های عجیب و غریب گزارش می شود. اینها آسیب بزرگی است. یکی هزارمیلیارد تومان موجودی بانکی دارد و یکی دیگر نمی تواند پنج میلیون تومان وام بگیرد. بی عدالتی جامعه را دچار عدم تعادل روانی می کند، از یک طرف یک قشر محروم دارای عقده های روانی پیدا می شود که ممکن است دست به کارهای نادرستی بزند .

از طرف دیگر یک قشر پرتوقع لوس و ننر و کم طاقت پدید می آید؛ از سوی دیگر اندیشه بخت و اقبال و شانس در میان مردم رواج پیدا می کند و می گویند کار و فعالیت شرط پیشرفت نیست، بلکه روابط و پول و پارتی شرط است و یا در مسئله آزادی بیان وضعیت منتقد و مخالف در جامعه ما مطلوب نیست. در مسئله استقلال فرهنگی و سبک زندگی اسلامی هم گرچه پیشرفت هایی داشته ایم، ولی با نقطه مطلوب فاصله زیادی داریم. همین طور در مسئله اخلاق، خصوصا اخلاق سیاسی.

احتمالا جریان اصولگرایی امروز ما، خودش را بیش از اصلاح طلبان با آموزه های استاد مطهری نزدیک می بیند اما به طور عملی چندان تحت تأثیر آموزه ها و آرا و اندیشه های استاد مطهری نیست. چرا شهیدمطهری در میان گفتمان اصولگرایی آن طور که باید محل ارجاع قرار نگرفت؟

مهم ترین عامل، همین سیاسی شدن جامعه ماست. در جامعه ما سیاست به مفهوم تلاش برای کسب قدرت، بر همه چیز غلبه کرده است. همه چیز را با نگاه سیاسی می بینیم. در اصلاح اجتماعی هم مدام به این توجه می کنیم که این رفتار و عمل ما در آینده سیاسی ما چه تأثیری خواهد داشت.

آیا اگر این کار را انجام دهیم در انتخابات آینده می توانیم رأی بیاوریم یا نه؟ حتی در اصلاح اقتصادی هم به مسئله انتخابات توجه می شود. مثلا الان، هم مجلس و هم دولت می داند که یارانه ها مصیبتی است که ممکن است به اصل انقلاب آسیب بزند. همه در خفا و پشت پرده قبول دارند که ما از ابتدا در دام احمدی نژاد افتادیم چون سهم هر کسی براساس قانون ١5 هزار تومان می شد ولی برای خودشیرینی و با سیاست پوپولیستی آن را به 45 هزار و 5٠٠ تومان افزایش دادند.

احمدی نژاد خودش هم گفت که هر دولتی بیاید، نمی تواند جلوی این کار را بگیرد. حالا با وجود نقدها از گوشه وکنار، در عمل کسی نمی خواهد با مردم حرف بزند و واقعیت را بگوید که از ابتدا به این قانون بد عمل شده و این موضوع با اقتصاد مقاومتی سازگار نیست. چون همه به فکر انتخابات اند. نگاه سیاسی باعث شده که نفع شخصی را ببینیم نه نفع جامعه را. یک مصلح اجتماعی در چنین شرایطی می آید با مردم صحبت می کند و به مرور این بار را از روی دوش دولت برمی دارد. مثلا ابتدا سهم هر نفر را ٣٠ هزار تومان اعلام کنند و بعد به تدریج قطع شود تا دولت مثل مستأجری که آخر هر ماه باید اجاره اش را با زحمت بپردازد نباشد و مجبور نباشد که دائما از بانک مرکزی و شرکت نفت قرض بگیرد.

اگر شهیدمطهری زنده بود آیا برای مسائل امروز حرفی داشت؟

ایشان به مقتضیات زمان خیلی اهمیت می دادند. اما این به معنای این نیست که آنچه خوشایند و پسند زمان است خوب است. زمان، هم پیشرفت دارد و هم انحراف. ما باید با پیشرفت زمان هماهنگ شویم و با انحراف آن مبارزه کنیم. مثلا مواد مخدر، فیلم های مخرب و بمب هسته ای همه از انحرافات زمان است اما وسایل جدید زندگی که باعث رفاه بیشتر است ناشی از پیشرفت زمان است.

اینکه هر چیزی را به عنوان پیشرفت زمان قبول کنیم ناشی از جهالت است و اینکه با هر پدیده جدیدی به صرف جدیدبودن مخالفت کنیم، حاکی از جمود است. این حرفی است که شهید مطهری در آن زمان می گفت و برای امروز ما هم مفید است که نه جاهل باشیم و نه جامد.