به بهانه زادروز کارگردان رفاقت ها، مسعود کیمیایی

سیب موز :

نام: مسعود کیمیایی

زاده: 7 مرداد 1320 - 30 ژوئیهٔ 1941 ‏(73 سال) تهران

بنا به گزارش سیب موز : زمینه فعالیت: کارگردان، فیلمنامه نویس، تهیه کننده، تدوین گر، طراح صحنه، طراح لباس، نویسنده

سال های فعالیت: 1343 - تاکنون

مسعود کیمیایی (متولد 7 مرداد ماه 1320 در تهران) کارگردان و فیلمنامه نویس ایرانی است.

به بهانه زادروز کارگردان رفاقت ها، مسعود کیمیایی

کیمیایی از چهره های بحث انگیز و جنجالی سینمایی ایران است. او با ساخت فیلم قیصر در سال 1348، برای نخستین بار دو قطب هنری و تجاری سینما را به هم پیوند داد و از آغازگران موج نو در سینمای ایران بود. اغلب آثار کیمیایی در ژانر اجتماعی-سیاسی است. او علاوه بر فعالیت های سینمایی، نوشتن رمان و شعر را نیز تجربه کرده است. او همچنین برای نخستین بار در سال 82 در فیلم مستند هشتصد قدم در لاله زار ساخته امید شریف موسوی، مقابل دوربین قرار گرفت و راوی اصلی این فیلم درباره خیابان مشهور طهران قدیم یعنی ""لاله زار"" شد که همواره در اغلب فیلمهای ساخته خودش و حتی رمانش نیز دلبستگی بسیار خود را به آن ابراز کرده است .

کیمیایی بعد از انقلاب کارگاه آزاد فیلم را بنیان نهاد. کیمیایی در سال 1991 برای فیلم دندان مار نامزد جایزه خرس طلایی جشنواره فیلم برلین شد و جایزه ویژه هیئت داوران جشنواره فیلم برلین نیز به او اهدا شد. همچنین در سال 1389 برای فیلم جرم سیمرغ بلورین بهترین فیلم را از جشنواره فیلم فجر دریافت کرد.

زندگی نامه

مسعود کیمیایی در روز 7 مرداد 1320 در کوچه سید ابراهیم خیابان ری تهران زاده شد. پس از آن به ترتیب در کوچه دردار، آصف الدوله، سقاباشی، عین الدوله و سرانجام در خیابان بهار ساکن شد. او دو خواهر و یک برادر دارد. دیپلم متوسطه را از دبیرستان بدر گرفت. بعد از پایان دبیرستان کم کم وارد عوالم روشنفکری شد و همراه چند تن از دوستان علاقه مند، گروه انتشارات طرفه را بنیاد نهاد. از همان دوره به موسیقی هم علاقه مند شد و چند ساز مانند پیانو و گیتار را در حد غیر حرفه ای می نوازد. اما بیشترین کشش و علاقه او به سینما بود.

به بهانه زادروز کارگردان رفاقت ها، مسعود کیمیایی 2

کارنامه سینمایی

مسعود کیمیایی فعالیت سینمایی خود را در سال 1345 با دستیاری مرحوم ساموئل خاچیکیان در فیلم خداحافظ تهران آغاز می کند. اولین فیلمش بیگانه بیا را در سال 1347 و با تم جوان هوس باز و دختر فریب خورده در خانواده ای مرفه می سازد، که از ساختار مستحکمی برخوردار نیست و اقبال چندانی نیز در گیشه پیدا نمی کند. یک سال بعد قیصر وضع را تغییر می دهد. قیصر گرچه در نمایش اول خود در میان عامه مردم مورد پسند واقع نمی شود، اما در اکران دوم رکورد فروش را می شکند. قیصر به یک سمبل تبدیل می شود و داستانش هم به یک ژانر انتقام شخصی.

اتفاقی که تا آن زمان در سینمای ایران کمتر رخ داده بود، اما کیمیایی با استفاده از همان فرمول های آشنای فیلمفارسی فیلمی غیر عادی می سازد که هم مخاطب را جذب می کند وهم به منتقدان نوید یک سینمای نوین را می دهد. بدینسان، قهرمان فیلم با بازی بهروز وثوقی به مردم معرفی می شود که ریشه در تاریخ و جغرافیای ایران دارد و مُبَلّغ نوعی انتقام فردی است که به مذاق ایرانیان ناموس پرست آن سال ها خوشایند می نماید.

سال 1348 به دلیل نمایش دو فیلم گاو (داریوش مهرجویی) و قیصر از نگاه مورّخین، نقطه عطفی در تاریخ سینمای ایران محسوب می شود. هر دو فیلم به سهم خود شالودهٔ موج نوی سینمای ایران را -البته در رویکردهایی متفاوت- تشکیل می دهند. کیمیایی در فیلم های بعدیش مانند رضا موتوری و داش آکل با تکرارِ مایه های عصیان فردی در برابر ارزش های اجتماعی رویه ی گذشته را ادامه می دهد.

رویکردی که علی رغم تبلیغ خصلت های انسانی و جوانمردی از دیدگاه بسیاری به مسیر دیگری افتاده و مُبَلّغ قانون ستیزی و ضد ارزش ها می شود. در فیلم بعدی اش بلوچ به استفاده از سکس و پرده دری، محکوم می شود و سال بعد با بهره برداری از جایگاه ادبی کتاب آوسنه بابا سبحان از محمود دولت آبادی، دست به ساختن خاک می زند.

گوزن ها که به زعم بسیاری بهترین فیلم کیمیایی است در سال 1354 ساخته می شود و دو تیپ مختلف از قهرمان را در کنار هم قرار می دهد که در نهایت مکمل شخصیت هم می شوند. به باور بسیاری، این فیلم به همراه قیصر مهمترین آثار کیمیایی پیش از انقلاب را شامل می شوند. غزل فیلم بعدی او که اقتباسی از کتابی از نویسنده ی معتبر خورخه لوئیس بورخس است، شاید متفاوت ترین و عجیب ترین فیلم کارنامه او باشد.

پس از آن سفر سنگ را در سال 1356 می سازد که به نوعی جنبه ای پیشگویانه دربارهٔ انقلاب ایران به خود می گیرد. او برای این فیلم جایزه بهترین کارگردانی را از جشنواره بین المللی فیلم قاهره دریافت کرد و در ادامه نیز پلاک طلایی سازمان بین المللی سینمای کاتولیک به کیمیایی اهدا شد.او در سال 1361 فیلم خط قرمز را با بازی سعید راد کارگردانی کرد، این فیلم توقیف شد و به جز یک بار نمایش در جشنواره فیلم فجر دیگر هرگز نمایش داده نشد.

به بهانه زادروز کارگردان رفاقت ها، مسعود کیمیایی 3

بیش تر اهالی سینما منسجم ترین ساخته ی بعد از انقلاب کیمیایی را دندان مار 1368 می دانند که برای دریافت جایزه خرس طلایی جشنواره بین المللی فیلم برلین نامزد می شود و نهایتاً جایزه ویژه هیئت داوران جشنواره بین المللی فیلم برلین را دریافت می دارد.

پس از آن استفاده ی کیمیایی از چهره های جوان، او را به عنوان تصویرگر زندگی جوانان دهه ی هفتاد معرفی می کند. با فیلم سلطان پسرش پولاد کیمیایی را به عنوان بازیگر به سینما معرفی می کند. کیمیایی فیلمنامه ی تمامی آثارش را خودش نوشته و همچنین تدوین و طراحی صحنه و لباس تعدادی از فیلمهایش، مانند گروهبان، ردپای گرگ، مرسدس و فریاد، را نیز خود به عهده داشته است.

تیغ و ابریشم در سال 1364 و سرب در سال 1367 نیز با با سبک سیاسی و عقیده ای توسط کیمیایی ساخته شد. اعتراض در سال 1378 با دست مایه های سیاسی ساخته شد که دارای دیالوگ های ماندگار بود. کیمیایی در سال 1387 با همکاری اصغر فرهادی، محاکمه در خیابان را می سازد. فیلم جرم در سال 1389 برای کیمیایی اولین جایزه سینمایی از جشنواره فیلم فجر را به ارمغان آورد.

او در مراسم افتتاحیه واختتامیه با سخنانی کنایه آمیز از اینکه پس از 30 سال به یاد او افتاده اند گلایه کرد و در مراسم اختتامیه درحالی که با پسرش برای دریافت جایزه ی بهترین فیلم به روی صحنه رفته بود تأکید کرد که فیلم سازی مستقل است وبه جایی وابسته نیست. متروپل کیمیایی در سال 1392 نیز با نظرات دو طیف وسیع جامعه همراه بود.

ویژگی های سینمای کیمیایی

تِم اغلب فیلم های کیمیایی را باورها و ارزش هایی می سازد که یا از بین رفته و یا کمرنگ شده اند. کیمیایی از جوانمردی، غیرت و رفاقت تا سر حد مرگ قصه می گوید و قهرمانانش را با این صفات در بستر جامعه ی امروزی با مشکلات سیاسی-اجتماعی درگیر می کند تا از ارزش های خود دفاع کنند. ارزش هایی که مردم عامه پسند ممکن است دوستشان داشته باشند ولی با زندگی مدرن در تناقض می باشند. نقد اینگونه داد ستاندن که حتی گاهی به قیمت گذشت از هنجارها می باشد، موضوع مهمترین چالش منتقدان کیمیایی را تشکیل می دهد. آنها بر این باوراند که این روایت گری چیزی جز پافشاری لجوجانه ی کیمیایی بر پنداری غلط نمی باشد.

اسطوره سازی و بیان تناقض ها

بخش مهمی از جذابیت فیلم های کیمیایی مربوط به خلق شخصیتی اسطوره وار دارد. قهرمانی که در قلب اجتماع مبارزه می کند و از بین می رود، تا جهانِ خواسته ی خود را بسازد و در این رهگذار است که تبدیل به یک اسطوره می شود.

به بهانه زادروز کارگردان رفاقت ها، مسعود کیمیایی 4

دیالوگ نویسی

بارزترین توانایی کیمیایی در فیلمنامه هایش دیالوگ ها و مونولوگ های خاص اوست. کیمیایی زبان عامیانه (کوچه و بازار) را به خوبی می شناسد و در ایجاد ضرباهنگ مناسب برای ادای آنها مهارت زیادی دارد. به همراه علی حاتمی، کیمیایی را نیز باید خالق بخش عمده ای از مشهورترین دیالوگ های تاریخ سینمای ایران دانست. از آن جمله اند گفتارهای ناصر ملک مطیعی در فیلم قیصر و قریبیان و وثوقی در فیلم گوزن ها. میتوان گفت پیام قهرمانان فیلمهای کیمیایی در چند دیالوگ مهم و منحصر به فرد در لابلای فیلم آشکار میشود. پیامی که آرمانهای ناب ایرانی را به تصویر میکشد.

کتاب هایی درباره مسعود کیمیایی

مسعود کیمیایی و جهان رمان / نقدی از آرش سنجابی و منصور یاقوتی - نشر افراز

هستی شناسی فهم / نقد ادبی از آرش سنجابی و منصور یاقوتی - کتاب آمه

مستندهایی درباره مسعود کیمیایی

حکم رئیس

قیصر: چهل سال بعد

وقت رو به انتهاست

همکاری با کیمیایی

تعداد زیادی از بازیگران برجسته ی سینمای ایران را کیمیایی مطرح کرده است: فرامرز قریبیان، فریبرز عرب نیا، بهمن مفید، سعید کنگرانی،فریماه فرجامی، محمدرضا فروتن، فرامرز صدیقی، احمد نجفی، میترا حجار و... . کارگردانان مطرحی همانند امیر نادری، تهمینه میلانی، سامان مقدم و... نیز کار خود را ابتدا با سینمای کیمیایی شروع کرده اند.

به بهانه زادروز کارگردان رفاقت ها، مسعود کیمیایی 5

فروغ فرخزاد

مسعود کیمایی در مصاحبه ای با روزنامه شرق مدعی شد که جنازه فروغ فرخزاد را پس از جاری شدن صیغه برای محرم شدن به او شسته است. همچنین ادعا کرده است که با صادق هدایت رابطه داشته است. پوران فرخزاد، خواهر فروغ فرخزاد در پاسخ گفته است که آقای کیمیایی اصلاً در آن مراسم حضور نداشته است و جهانگیر هدایت نیز اشاره کرده است که در زمان خودکشی صادق هدایت آقای کیمایی تنها ده سال سن داشته است. فرج سرکوهی نیز ادعای مسعود کیمایی مبنی بر اینکه با امیرپرویز پویان بحث و گفتگو داشته است را توهمی بیش ندانسته است.

به بهانه زادروز کارگردان رفاقت ها، مسعود کیمیایی 6

محمدعلی سپانلو در این باره گفته است این حرف آقای کیمیایی کذب محض است، آقای کیمیایی در آن زمان هیچ شهرتی نداشت که بخواهد با این جمع همراه باشد. او اولین فیلمش را در سال 1347 ساخت، در حالی که فروغ در سال 1345 از دنیا رفت. حالا می گوید شخص دیگری هم بوده که شریک جرم پیدا کند؟ او در زمان مرگ فروغ جوانکی بیش نبود و گذشته از این، مگر می‎شود با مرده محرم شد؟ مگر مادر فروغ می‎گذاشت چنین اتفاقی رخ بدهد؟ این حرف‎ها دروغ است و من نمی‎دانم هدف کیمیایی از زدن این حرف‎ها چیست.

به بهانه زادروز کارگردان رفاقت ها، مسعود کیمیایی 7

فیلم شناسی

- بیگانه بیا (1347)

- قیصر (1348)

- رضا موتوری (1349)

- داش آکل (1350)

- بلوچ (1351)

- خاک (1352)

- گوزن ها (1353)

- پسر شرقی (فیلم کوتاه، 1354)

- غزل (1355)

- اسب (فیلم کوتاه، 1355)

- سفر سنگ (1356)

- خط قرمز (1361)

- تیغ و ابریشم (1364)

- سرب (1367)

- دندان مار (1368)

- گروهبان (1369)

- ردپای گرگ (1370)

- تجارت (1373)

- ضیافت (1374)

- سلطان (1375)

- مرسدس (1376)

- فریاد (1377)

- اعتراض (1378)

- سربازهای جمعه (1382)

- حکم (1383)

- رئیس (1385)

- محاکمه در خیابان (1387)

- جرم (1389)

- متروپل (1392)

به بهانه زادروز کارگردان رفاقت ها، مسعود کیمیایی 8

نوشته ها

- جسدهای شیشه ای، رمان، 1380، انتشارات آتیه

- زخم عقل، دفتر شعر، دی ماه 1382، نشر ورجاوند

- حسد (بر زندگی عین القضات) 1384

- سرودهای مخالف ارکستر بزرگ ندارد، رمان، 1394 اختران

جوایز

برنده جایزه بهترین کارگردانی در دومین جشنواره سینمایی سپاس تهران برای فیلم قیصر 1348

نامزد شرکت در جشنواره بین المللی فیلم برلین برای فیلم قیصر 1348

بهترین فیلم به مفهوم مطلق و بهترین کارگردانی جشنواره سینمایی سپاس تهران برای فیلم داش آکل 1350

نامزد جایزه بهترین آنونس بخش مسابقه مواد تبلیغاتی فیلم ها از هشتمین جشنواره فیلم فجر برای فیلم سراب 1368

برنده جایزه بهترین فیلمنامه انجمن بین المللی فیلم تاشکند برای فیلم داش آکل 1971

برنده مدال نقره جشنواره بین المللی فیلم مانهایم-هایدلبرگ برای فیلم غزل 1976

برنده جایزه بهترین کارگردانی جشنواره بین المللی فیلم قاهره برای فیلم سفر سنگ 1979

برنده جایزه پلاک طلایی سازمان بین المللی سینمای کاتولیک برای فیلم سفر سنگ 1979

برنده جایزه بهترین فیلم از دید انجمن منتقدان و نویسندگان فیلم ایران برای فیلم دندان مار 1991

نامزد جایزه خرس طلایی جشنواره بین المللی فیلم برلین برای فیلم دندان مار 1991

جایزه تقدیر ویژه جشنواره بین المللی فیلم برلین برای فیلم دندان مار 1991

جایزه ویژه هیئت داوران جشنواره بین المللی فیلم مونترال برای فیلم دندان مار 1991

نامزد هوگو طلایی جشنواره بین المللی فیلم شیکاگو برای فیلم دندان مار 1991

نامزد جایزه شیر طلایی جشنواره بین المللی فیلم ونیز برای فیلم گروهبان 1992

کاندید تندیس زرین بهترین طراحی صحنه و لباس از اولین دوره جشن خانه سینما برای فیلم سلطان 1375

کاندید سیمرغ بلورین بهترین کارگردانی برای فیلم اعتراض 1378

تندیس حافظ بهترین فیلم جشنواره دنیای تصویر و هنر برای فیلم محاکمه در خیابان 1387

جایزه ویژه منتقدان برای فیلم جرم در بیست و نهمین جشنواره فیلم فجر 1389

برنده جایزه سیمرغ بلورین بهترین فیلم در بیست و نهمین جشنواره فیلم فجر برای فیلم جرم 1389

کاندید سیمرغ بلورین بهترین کارگردانی وبهترین فیلمنامه در بیست و نهمین جشنواره فیلم فجر برای فیلم جرم 1389