ترجمه کهن فارسی از قرآن؛ مصحفی خوش تدوین، خوش خوان و مردم پسند

ترجمه کهن فارسی از قرآن؛ مصحفی خوش تدوین، خوش خوان و مردم پسند

سیب موز: ترجمه کهن فارسی از قرآن؛ مصحفی خوش تدوین، خوش خوان و مردم پسند سیب موز ترجمه کهن فارسی از قرآن؛ مصحفی خوش تدوین، خوش خوان و مردم پسند گروه ادب: بهاءالدین خرمشاهی، مترجم قرآن در یادداشتی درباره ترجمه کهن فارسی از قرآن گفت: این ترجمه، اثری خوش تدوین، خوشخوان و بسامان است، به اندازه ای که چهار ترجمه کهن قرآن را در بردارد. اگر حجم این اثر بیش از این بود از رواج و روایی و تداول و مردم پسندی آن به شدت کاسته می شد. به گزارش خبرگزاری بین المللی قرآن(ایکنا)، قرآن کریم با چهار ترجمه کهن برگرفته از تفاسیر طبری، سورآبادی، ابوالفتوح رازی و کشف الاسرار اخیراً از سوی نشر نو چاپ و منتشر شده است. استخراج و تنظیم ترجمه از تفاسیر این قرآن را محمد شریفی انجام داده است. بر این ترجمه مقدمه ای به قلم بهاءالدین خرمشاهی، مترجم قرآن کریم آمده است که به بیان ویژگی های ترجمه ها و تفاسیر کهن مورد استفاده در این قرآن می پردازد. در ادامه بخش هایی از آن را می خوانید؛«نثر فارسی کهن سابقه ای بیش از یازده قرن دارد، چنانکه قدمت ترجمه تفسیر طبری که در کتاب حاضر هم با حذف موارد تفسیری آمده، نزدیک به یازده قرن است و سه ترجمه دیگر هر یک بیش از نهصد سال.دو دهه پیش، طرحی به فرهنگستان زبان و ادب فارسی عرضه داشتم که نام موقت آن «جامع التراجم» بود و در آن پیشنهاد کرده بودم که 10، 12 ترجمه کهن قرآن را که اغلب مستقلاً یا در دل تفاسیر به طبع رسیده اند، به اضافه تعدادی که به صورت خطی محفوظ مانده ، با هم اندیشی و هم کوشی عده ای از پژوهشگران، به سرپرستی صاحب نظران برجسته ای چون علی رواقی و محمدجعفر یاحقی جمع، تصحیح، تدوین و منتشر کنیم، اما آن طرح تحقق نیافت، زیرا بیشتر آرمانی بود تا عملی.طبعاً مکدر شده بودم، اما در همان اوان(1372 شمسی) اولین جلد از فرهنگنامه قرآنی زیر نظر محمدجعفر یاحقی که همانند دکتر رواقی احیای چند ترجمه فارسی کهن قرآن را در کارنامه خود دارد، انتشار یافت. عنوان فرعی این اثر گویا این گونه است؛ «فرهنگ برابرهای فارسی قرآن براساس 142 نسخه خطی کهن» (از قرن چهارم تا دهم) محفوظ در کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی. این اثر در مدت 2 – 3 سال در 5 جلد تکمیل شد و به طبع رسید. من هم نقد و نظری در باز شناساندن وجوه اهمیت و فواید آن نوشتم. آن اثر و کتاب حاضر آرزوی من را بهتر از آنچه در سر داشتم، برآورده کرده است.قرآن و چهار ترجمه کهن اثری است، خوش تدوین، خوشخوان، بسامان و به اندازه ای که چهار ترجمه کهن قرآن را (متعلق به قرن چهارم تا ششم هجری که هر یک در همین پیشگفتار معرفی شده) در بردارد، اگر حجم این اثر بیش از این بود، از رواج و روایی و تداول و تجدید طبع و مردم پسندی آن به شدت کاسته می شد و از سوی دیگر کمتر از این هم، مقصود پژوهنده دانشور آن محمد شریفی(صاحب مرجع مهمی به نام فرهنگ ادبیات فارسی) را برنمی دارد. این اثر برای قرآن پژوهان، ترجمه پژوهان، فرهنگ نگاران، دستورنویسان، نویسندگان و پژوهندگان تاریخ زبان، نثر فارسی و سبک و گونه شناسان و گروه هایی دیگر از محققان فایده دارد.تفسیر طبری:نام این اثر همان طور که مؤلف آن ابوجعفر محمد بن جریر بن یزید بن کثیر بن غالب در مقدمه تاریخ طبری می آورد، «جامع البیان عن تأویل أی القرآن» است، اما از آنجا که وی در این تفسیر اشاره ای به نام آن ندارد، نام واقعی اثر هیچ گاه کاربردی رایج نیافته است و این تفسیر بیشتر با نام مؤلف شناخته می شود. تفسیر طبری یکی از قدیمی ترین و جامع ترین تفسیرهای قرآن مجید است و نظر به تأثیر و نفوذی که در تفسیرهای بعدی نوشته، می توان آن را «ام التفاسیر» نامید. این اثر عمدتاً بر مبنای احادیث تفسیری با ذکر سلسله کامل سند هر حدیث تدوین شده است.تفسیر طبری نخستین و جامع ترین مرجع در تفسیر نقلی(روایی، تفسیر به مأثور یعنی تفسیر مبتنی بر احادیث) شمرده می شود. در قدمت و جامعیت آن همین بس که بسیاری از تفاسیر بزرگ صحابه و تابعین، نظیر احادیث تفسیری منقول از ابن عباس، مجاهد و دیگران تماماً در این تفسیر مفصل جمع شده است.تفسیر طبری بارها به طبع رسیده است. نخستین طبع آن از سال 1322 تا 1330 قمری در مطبعه معروف بولاق در مصر در 30 جزء بوده است، چاپ مصحح و منقحی از تفسیر طبری با تحقیق و حواشی محمود محمد شاکر و بازنگری و بازشناسی احادیث آن به کوشش احمد محمد شاکر در قاهره از سوی دارالمعارف از سال 1374 قمری انتشار یافت. از این مصحح و طبع 15 مجلد یعنی در حدود نیمی از کل تفسیر منتشر شده و انتشار بقیه مجلدات آن به دلایل نامعلومی متوقف مانده است. این دو چاپ بارها در مصر و لبنان به شیوه افست تجدید چاپ شده است.ترجمه تفسیر طبری:ترجمه تفسیر طبری به فارسی دربردارنده یک دور ترجمه آیات قرآن کریم است و برخی قصص و شأن نزول ها و دیگر مطالبی که به عادت تفسیرنگاران قدیم در تفسیرنامه ها درج می شد. این تفسیرنامه کهن پارسی، بر جای مانده از روزگار حکومت منصور بن نوح سامانی است و از ارزنده ترین و قدیم ترین نثرهای فارسی دری به شمار می رود.تفسیر روض الجنان و روح الجنان(یا تفسیر ابوالفتوح رازی)این اثر همان طور که از اسمش پیداست، تألیف شیخ ابوالفتوح رازی است. نام کامل مؤلف جمال الدین حسین بن علی بن محمد بن احمد خزاعی نیشابوری است. نسبت وی چنان که در این اثر به آن تصریح شده به نافع بن بدیل بن ورقاء می رسد. نافع و بدیل هر دو از صحابه رسول الله(ص) بوده اند.این تفسیر قدیمی ترین تفسیر فارسی شیعه است، با این توضیح که فی المثل تفسیر تبیان شیخ طوسی هم شیعی است و از این تفسیر قدیمی تر هم هست، ولی شیعی نیست. این تفسیر به شیوه روایی، ادبی و کلامی نگارش یافته و ابوالفتوح در این تفسیر از تفسیر تبیان شیخ طوسی بهره برده است.بخش ترجمه آیات در این تفسیر نیز به طور جداگانه به کوشش مرحوم محمد مهیار منتشر شده است. در خلال این ترجمه و تفسیر بی بدیل تعداد فراوانی واژه های ناب و اصیل فارسی به چشم می خورد که بعضی از آنها در هیچ یک از فرهنگ ها و لغت نامه های موجود نیامده. یکی از تحقیقاتی که لازم است درباره این تفسیر و ترجمه انجام شود، بررسی ویژگی های زبانی و واژگانی آن است؛ زیرا خصوصیات زبانی اهل ری در قرن ششم در این ترجمه و تفسیر آشکار است. نکته قابل توجه دیگر درباره این کتاب تفاوت زبانی بین بخش ترجمه و بخش تفسیر آیات است و نثر ابوالفتوح در قسمت ترجمه آیات کهن تر از نثر وی در قسمت تفسیر است. ابوالفتوح در ترجمه آیات سخت تحت تأثیر ترجمه تفسیر طبری بوده و واژه های کهن فارسی در این ترجمه فراوان است.تفسیر کشف الاسرار و عدةالابرار:تفسیر کشف الاسرار عظیم ترین و قدیم ترین تفسیر عرفانی فارسی است. هم از نظر تفسیری، هم از نظر عرفانی و هم از نظر فارسی(متعلق به اوایل قرن ششم هجری) مقام شایان و شامخی دارد. این تفسیر به تفسیر خواجه عبدالله انصاری معروف است، ولی تفسیر خواجه عبدالله اثری موجز و کوتاه بوده و ابوالفضل رشیدالدین میبدی با بسط و گسترش بسیار بر مبنای آن اثر و الهام و اقتباس از آن، این تفسیر گران سنگ را در سال 520 هجری قمری در 10 جلد فراهم کرده است. بازیابی و تصحیح این اثر از دستاوردهای دوران معاصر است و در آثار قدما چندان نام و نشانه ای از این تفسیر نیست.این تفسیر گنجینه گرانبهایی از لغات، امثال، تشبیهات و تعبیرات فارسی است، در عین اینکه واجد مزایای تفاسیر دیگر نیز هست. زیرا همان بحث هایی که در تفاسیر عربی درباره قرائت و شأن نزول آیات، بیان نکات لغوی، صرفی، نحوی و بیانی به زبان عربی شده، در این تفسیر به زبان شیرین و روان فارسی ادا شده و حتی اخبار و احادیث و اشعار هم در بیشتر موارد به زبان فارسی ترجمه شده است و در نوبت اول که به ترجمه آیات پرداخته شده، کاملاً دقت شده که کلمه فارسی که در ترجمه کلمه عربی قرار می گیرد، با آن برابر باشد که رعایت امانت در سخن خدا بشود و در بعضی موارد کلام از سیاق فارسی دور می شود تا این منظور عملی شود.این ترجمه را در جنب ترجمه تفسیر طبری و تفسیر سورآبادی، می توان جزء بهترین ترجمه های فارسی کهن قرآن کریم شمرد. اشکال این ترجمه و همه ترجمه های کهن این است که تحت اللفظی بوده و اجزای کلام در نثر ترجمه در محل طبیعی خود قرار نگرفته است. از سوی دیگر این ترجمه ها بدون نوسازی برای خواننده متوسط الحال امروزی مفهوم نیست.تفسیر سورآبادی(تفسیر التفاسیر):تفسیر سورآبادی تألیف ابوبکر عتیق نیشابوری مشهور به سورآبادی درگذشته سال 494 قمری است. این تفسیر پس از تفسیر طبری و تفسیر اسفراینی کهن ترین تفسیر قرآن به زبان فارسی است. مؤلف، این اثر را «تفسیرالتفاسیر» نامیده و آن را در عهد آلب ارسلان سلجوقی در ربع قرن پنجم هجری بر وفق مذهب کلامی کرامیه تألیف کرده است. این تفسیر شامل ترجمه همه سوره های قرآن، شأن نزول و محل نزول، عدد آیات و حروف سور و فضیلت آیات و تفسیر آنهاست. سورآبادی در این تفسیر به روایات عبدالله بن عباس، پسرعم پیغمبر توجه بسیار داشته، ولی به آرای راویان و مفسران دیگر نیز نظر داشته است.سورآبادی در عصر فقدان نظریه های علمی یعنی زبانی، ادبی و بلاغی درباره ترجمه توانسته است، ترجمه ای به دست دهد که با توجه به زمان تألیف آن خوشخوان باشد. نثر سورآبادی روان و لطیف است و از بهترین نمونه های نثر ساده، روشن و شیوایی است که از قرن پنجم هجری باز مانده. وی در ترجمه اش از آیات، نکات تفسیری را دخالت نمی دهد و از این گذشته تفسیر وی مشتمل بر لغات و اصطلاحات و صورت های خاصی از کلمات است که دامنه اطلاع ما را از زبان فارسی رایج در قرن پنجم افزایش می دهد.روش کار سورآبادی در این تفسیر بدین گونه است که ابتدا پس از مقدمه ای کوتاه، هر آیه قرآن را به چند عبارت کوتاه تقسیم می کند و سپس ترجمه ای شیوا، شفاف و استوار از آن به دست می دهد و بعد تفسیری نسبتاً کوتاه که قبل از هر چیز به فضیلت و خواص سور می پردازد، نقل می کند. یک ویژگی دلنشین و کمابیش مبتکرانه این تفسیر ترجیع بندواره ای است که در تفسیر نسبتاً کوتاه آن از هر آیه می آید و آن با عنوان سیاه سؤال، ان قلت ها و ایرادهای مفسران دیگر یا طرح شده از سوی خود را گاه به صورت دفع دخل مقدّر، گاه به صورت حل شبهه و دفع مغلطه به ایجاز مطرح می کند و به همان ایجاز در یک یا چند وجه پاسخ می دهد.»